MA’NAVIYAT VA TARAQQIYOT
7

Ko‘p millatli O‘zbekistonda davlat va jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biri – xalqimizning tinch va osuda hayotini ta’minlashdan iboratdir. Jamiyatimizda o‘zaro hurmat, mehr-oqibat va bag‘rikenglik kabi oliyjanob fazilatlar, milliy hamda umumbashariy qadriyatlarga uyg‘un yashash tamoyili tobora mustahkamlanib borayotgani bugungi kunda jahon hamjamiyati tomonidan e’tirof etilmoqda. Yurtboshimiz ta’kidlaganidek, “Ma’naviyatsizlik va g‘oyasizlik har qanday jamiyatni tanazzul sari yetaklashi, davlat siyosati va boshqaruvini kuchsizlantirishi, korrupsiya, jinoyatchilik va axloqsizlik kabi illatlarning ildiz otishiga sabab bo‘lishi bilan bog‘liq misollarni insoniyat tarixidan ko‘plab keltirish mumkin”. Shu jihatdan, ma’naviyat insonga xos ezgu xususiyat va fazilatlar majmuasi bo‘lishi bilan birga, har bir jamiyatning ajralmas tarkibiy qismi, ma’naviy qadriyatlar tizimidir. Qolaversa, “ma’naviy taraqqiyot tamoyillari” tushunchasi “ma’naviyat” tushunchasi bilan uzviy aloqadorlikda namoyon bo‘ladi…” Ikki ming yillik tarix davomida ko‘plab mutafakkirlar va ilohiyotshunoslar ma’naviy rivojlanishga turlicha ta’rif berishga uringanlar. Bugungi dunyoviy va xilma-xil qarashlarga ega jamiyatda ma’naviy rivojlanish tushunchasi har bir inson uchun turlicha ma’nolarni anglatishi tabiiy. Aslida, ma’naviy rivojlanish – bu moddiy olam doirasidan tashqariga chiqib, muayyan ezgu g‘oyalarga ishonish hamda vaqt va makon chegaralaridan xoli bo‘lgan tub haqiqatlarni anglab yetish jarayonidir.
Ma’naviy hayotning ma’nosi va maqsadi haqida barchaga bo‘lgan tub savollar bilan chambchas bog‘liq bo‘lib, u insonning diniy e’tiqodi yoki muayyan dinga mansubligidan qat’i nazar namoyon bo‘ladi. Bu shaxsiy va jamoaviy anglashga umumiyinsoniy izlanishlar, hayotdagi o‘lim, azob-uqubat, go‘zallik, yaxshilik va yomonlik kabi murakkab voqeliklarga bo‘lgan munosabatimiz bilan uzviy aloqadordir. Ma’naviy ta’lim ushbu ekzistensial savollarga javob topish yo‘llarini hamda kundalik kundalik hayotda ma’naviy tayanch bo‘ladigan mahsulotlarni izlash jarayonini o‘z ichiga oladi. Ma’naviyat insonning tug‘ma salohiyati va qobiliyatidir. Ma’naviy rivojlanish miqdoriy jihatdan ortib boradigan yoki o‘lchanadigan holat emas, balki insonning o‘zidagi tabiiy, tug‘ma ma’naviyatni anglab yetishi va uni tobora chuqur his etishi bilan bog‘liqdir. Bu jarayon ba’zan sekin va bosqichma-bosqich kechsa, boshqa paytlarda uzluksiz taraqqiyotning muhim p pallasiga aylanishi mumkin.
Fotografiyaning (suratning) rivojlanish jarayonidan farqli o‘laroq, insonlar ma’naviy rivojlanishning yakuniy yoki mutlaq nuqtasiga yetib kelmaydilar, balki ma’naviy kamol topishning davom etayotgan uzluksiz jarayonida ishtirok etadilar. Agar ma’naviyat miqdoriy ma’noda rivojlanadigan yoki vaqt o‘tishi bilan o‘sadigan tushuncha bo‘lganida, kattalar bolalarga qaraganda ma’naviy jihatdan ustunroq bo‘lar edi. Biroq ko‘pchilik tadqiqotchilar va mutafakkirlar bolalar kattalarga nisbatan ma’naviy jihatdan ancha ochiq va sezgirroq ekanini ta’kidlaydilar. Ehtimol, voyaga yetish jarayonida hayot tashvishlari va bosimlari insonning diqqatini chalg‘itib, uning asl tabiatini soyada qoldirishi mumkin; natijada kattalar o‘zlarining tabiiy ma’naviy ongini to‘laqonli anglay olmay qoladilar.
“Falsafa: izohli lug‘at”da ushbu ta’rif va tavsiflarni umumlashtiruvchi mezonni aniqlashga harakat qilingan. Mazkur lug‘atga ko‘ra, “ma’naviyat” tushunchasi aksariyat falsafiy sistemalarda ruh (keyinchalik – bilim) rivojlanishining yuksak taraqqiy qilgan shakliga nisbatan ishlatilgan. Ta’kidlash joizki, bu ta’rifda “ma’naviyat” tushunchasiga ko‘proq ijtimoiy-falsiy yondashuv o‘z aksini topgan. Masalaning siyosiy jihatidan ko‘ra, ma’naviyatning yaxlit hodisa sifatida namoyon bo‘ladigan ijtimoiy mezon ekaniga urg‘u berilgan. Bu serqirra jarayonda ma’naviyatning inson va jamiyatga nisbatan tayanch ruhiy omil vazifasini bajarishi bilan bog‘liq fenomenal xususiyati ko‘rsatib berilgan.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, bugungi jadal o‘zgarib borayotgan dunyoviy jamiyatda insonning ma’naviy rivojlanishini ta’minlash davlat va jamiyat oldidagi eng muhim strategik vazifalardan biridir. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ma’naviyat shunchaki tashqi ko‘rsatkich yoki miqdoriy o‘sish emas, balki insonning o‘zidagi tabiiy, tug‘ma salohiyatni anglab yetishi, uni hayotiy tajribalar va ekzistensial savollar orqali boyitib borishining uzluksiz jarayonidir. Ma’naviy taraqqiyot tamoyillari iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy sohalar bilan uzviy bog‘liqlikda namoyon bo‘lib, jamiyatda sog‘lom muhit hamda barqarorlikni ta’minlashda fundamental poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, ushbu sohadagi islohotlarni amalga oshirishda moddiy va ma’naviy omillarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘ymasdan, ularning uyg‘unligiga erishish, inson omilini ulug‘lash hamda yosh avlodni ma’naviy-axloqiy jihatdan barkamol etib tarbiyalash muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
Ergashov Ziyodullo Bobir o‘g‘li
Qarshi davlat texnika universiteti katta o’qituvchisi
