BAĞRIKENGLIK: NAZARIY ASOSLARI, XALQARO-HUQUQIY KAFOLATLARI VA ÖZBEKISTON TAJRIBASI
13

XXI asrda globallaşuv, migratsiya va axborot oqimlarining kengayişi turli madaniyat, til va e’tiqod egalarining kundalik muloqotini kuçaytirdi. Şu bilan birga, ksenofobiya, ekstremizm va kamsitiş holatlari ham dolzarb xavf bölib qolmoqda. Şu sababli bağrikenglik şunçaki axloqiy fazilat emas, balki jamiyat barqarorligi va xavfsizligining muhim şarti sifatida qaraladi.
Har yili 16-noyabr kuni butun dunyoda Xalqaro bağrikenglik kuni nişonlanadi. Bu sana YuNESKO Boş konferensiyasining 28-sessiyasida 1995-yil 16-noyabrda Bağrikenglik tamoyillari deklaratsiyasi qabul qilingan kun bilan boğliq; BMT Boş Assambleyasi qaroriga köra, 1997-yildan buyon uşbu sana xalqaro bağrikenglik kuni sifatida nişonlanadi [1]. Özbekistonda ham bu sana davlat darajasida e’tibor bilan nişonlanib, 2019-yildan buyon unga bağişlab keng kölamli tadbirlar taşkil etilişi an’anaga aylangan [2].
- Bağrikenglik tuşunçasi va uning nazariy asoslari
1.1. Atama mohiyati
«Tolerantlik» atamasi lotinça tolerantia (çidam, sabr) sözidan olingan bölib, özbek tilida «bağrikenglik» sözi bilan ifodalanadi. Ammo zamonaviy ilmiy yondaşuvda bu tuşunça passiv çidamlilik yoki loqaydlikdan ança keng ma’noga ega. YuNESKO Deklaratsiyasida bağrikenglik dunyo madaniyatlarining boy xilma-xilligini, ifoda şakllarini va inson individualligining namoyon böliş usullarini hurmat qiliş, qabul qiliş va töğri tuşuniş sifatida ta’riflanadi. Deklaratsiyaning 3-moddasida ta’kidlanişiça, bağrikenglik alohida şaxslar örtasida, oila va jamoadagi munosabatlarda ham zarur [1].
Özbekistondagi rasmiy talqinda ham bağrikenglik «şunçaki çidamlilik yoki loqaydlik emas», balki özga madaniyat, dunyoqaraş va qadriyatlarni anglaş va ularga hurmat bilan munosabatda böliş san’ati sifatida izohlanadi [3].
1.2. Bağrikenglikning turlari
Ilmiy adabiyotda bağrikenglikning bir neça körinişi farqlanadi:
- Millatlararo (etnik) bağrikenglik — turli millat va elat vakillari örtasidagi özaro hurmat va teng huquqlilik;
- Diniy bağrikenglik — vijdon erkinligi, turli e’tiqod va konfessiyalarning erkin faoliyat yuritişi hamda ular örtasidagi muloqot;
- Ijtimoiy va madaniy bağrikenglik — turli ijtimoiy qatlam, til va an’ana egalariga nisbatan hurmat;
- Şaxsiy bağrikenglik — oila, jamoa va kundalik muloqotdagi özaro hurmat madaniyati.
1.3. Bağrikenglik va uning çegarasi
Bağrikenglik çeksiz moslaşuvçanlik degani emas. U inson huquqlari va erkinliklarini hurmat qiliş tamoyiliga tayanadi: zöravonlik, nafrat tarğiboti va boşqalarning huquqlarini poymol qilişga nisbatan bağrikenglik körsatilmaydi. Şu ma’noda bağrikenglik inson huquqlarining inkori emas, balki ularni ta’minlaşning şartidir.
- Xalqaro-huquqiy asoslar
Bağrikenglik böyiça xalqaro hujjatlar tizimi keng bölib, bugungi kunga qadar bu mavzuga oid 70 dan ziyod xalqaro hujjat qabul qilingani qayd etiladi [4]. Ular orasida quyidagilar asosiy örin tutadi:
- Bağrikenglik tamoyillari deklaratsiyasi (YuNESKO, 1995) — tinçlik va totuvlikni ta’minlaş, inson huquqlari va erkinliklari ustuvorligini kafolatlaş, teng huquqlilik hamda hamkorlikni rivojlantirişga xizmat qiluvçi muhim hujjat [1].
- BMT Boş Assambleyasining qarori — 16-noyabrni Xalqaro bağrikenglik kuni sifatida belgilagan [1].
- «Ma‘rifat va diniy bağrikenglik» rezolyutsiyasi (BMT BA, 2018) — Özbekiston Prezidenti Şavkat Mirziyoyev taklifiga köra 2018-yil 12-dekabrda Boş Assambleyaning 73-sessiyasida qabul qilingan [1].
Özbekistonning bu boradagi taşabbusi mamlakatni nafaqat bağrikenglik tamoyillarini amalga oşiruvçi, balki ularni xalqaro darajada ilgari suruvçi davlat sifatida körsatadi. Rezolyutsiya ma’rifat, ta’lim va diniy bağrikenglikni ekstremizmga qarşi kuraşning profilaktik vositasi sifatida köradi.
- Özbekistonda bağrikenglik siyosatining huquqiy va institutsional asoslari
3.1. Huquqiy asos
Özbekistonda millatlararo totuvlik va diniy bağrikenglik davlat siyosatining ustuvor yönalişlaridan biri hisoblanadi. 2026-yil 30-iyulda Xalqlar döstligi kuni munosabati bilan e’lon qilingan rasmiy materialda döstlik, bağrikenglik va jamiyatdagi totuvlik tamoyillari davlat siyosatining ustuvor yönalişi hamda barqaror taraqqiyotning muhim asosi sifatida ta’riflangan [5]. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada ham bağrikenglik tamoyillarini aks ettiruvçi bir qator normalar mustahkamlangani qayd etiladi [1]. Asosiy Qonunning umuminsoniy ğoyalar — tenglik, erkinlik, birodarlik va xalqlararo döstlik kabi qadriyatlarga xizmat qilişi ham rasmiy manbalarda ta’kidlanadi [6].
3.2. Institutsional tuzilma
Bu sohada ikki asosiy davlat tuzilmasi faoliyat yuritadi: Madaniyat vazirligi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan döstlik aloqalari qömitasi hamda Din işlari böyiça qömita. Millatlararo munosabatlar qömitasi qoşida 156 ta milliy madaniy markaz faoliyat körsatişi haqida ma’lumot berilgan [4]. Rasmiy materiallarda mamlakatda 130 dan ortiq millat va elat vakillari yaşaşi qayd etiladi [3]. Milliy madaniy markazlar til, urf-odat va an’analarni saqlaş va rivojlantirişda muhim vosita bölib, ularning mavjudligi davlat siyosatining «barça millatlarning ravnaqi uçun teng şaroit yaratiş» yönalişini amalda körsatadi [7].
3.3. «Yangi Özbekiston» kontseptsiyasi
Prezident tomonidan ilgari surilayotgan «Yangi Özbekiston — inson qadri uluğlangan, bağrikeng va oçiq davlat» ğoyasi 130 dan ortiq millat va elat vakillarining yagona oila bölib yaşaşiga asoslanadi [3]. Bu yondaşuvda bağrikenglik ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişning ham omili sifatida qaraladi.
- Bugungi kunda Özbekistonda nimalar bölmoqda
4.1. Bağrikenglik haftaligi
Xalqaro bağrikenglik kuni munosabati bilan Özbekistonda har yili respublikaning barça hududlarida «Bağrikenglik haftaligi» ötkaziladi. Uni Din işlari böyiça qömita va Millatlararo munosabatlar hamda xorijiy mamlakatlar bilan döstlik aloqalari qömitasi qator vazirlik va taşkilotlar hamkorligida taşkil etadi [8]. Haftalik tarkibiga odatda quyidagilar kiradi:
- umumta’lim maktablarida milliy an’ana va udumlar körgazmalari, «Bağrikenglik mening nazdimda» mavzusida inşollar va «Mening bağrikeng dunyoim» mavzusida rasmlar tanlovlari [8];
- milliy liboslar namoyişi, şe’rxonlik keçalari, oliy ta’lim muassasalarida ilmiy-amaliy va ma’rifiy tadbirlar, davra suhbatlari [7][9];
- «Özbekiston — bağrikeng diyor» kabi mavzularda xalqaro press-klub sessiyalari [10];
- haftalikning yakuniy qismida «Yangi Özbekistonda diniy bağrikenglik» mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya [11].
Muhim izoh. Qidiruv natijalarida 2026-yilning aynan 16-noyabr kuniga oid rasmiy dasturni (aniq sana, joy va iştirokçilar bilan) tasdiqlovçi manba topilmadi. Yuqorida keltirilgan haftalik formati — bir neça yil davomida takrorlanib kelayotgan an’anaviy tuzilma; joriy yilgi aniq dasturni Madaniyat vazirligi, Din işlari böyiça qömita va uza.uz kabi rasmiy saytlardan tekşiriş tavsiya etiladi.
4.2. Ilmiy va konfessiyalararo muloqot
Bağrikenglik sanasi doirasida Toşkent islom universiteti va Toşkent xalqaro islom akademiyasi kabi ta’lim muassasalari iştirokida konfessiyalararo muloqot va diniy bağrikenglikka bağişlangan konferensiyalar taşkil etilişi an’anaga aylangan [11][12]. Bunday anjumanlarda xorijiy mutaxassislar Özbekistondagi islohotlarni baholaydi; ayrim ekspertlar bu tajribani diniy bağrikenglikning «özbekona modeli» sifatida e’tirof etadi [11].
4.3. Ta’lim va yoşlar bilan işlaş
Bağrikenglik madaniyatini şakllantirişda ta’lim muassasalari markaziy örin tutadi. Maktab va universitetlarda tanlovlar, davra suhbatlari va madaniy keçalar yoş avlodda özga madaniyatga hurmat, tinç-totuv yaşaş könikmasini şakllantirişga qaratilgan [7][8].
- Muhokama: Özbekiston modelining öziga xos jihatlari
Tahlil Özbekiston tajribasining bir neça xususiyatini körsatadi:
- Davlat siyosati darajasidagi ustuvorlik. Bağrikenglik alohida qömitalar, yillik haftalik va rasmiy bayramlar orqali institutsionallaşgan.
- Xalqaro taşabbuskorlik. 2018-yilgi BMT rezolyutsiyasi mamlakatning bu mavzudagi global faolligini körsatadi [1].
- Tarixiy ildizlar. Rasmiy talqinlarda turli millat vakillarining asrlar davomida yonma-yon yaşagani va mehr-oqibat, insonni qadrlaş kabi fazilatlar xalq qadriyati sifatida ta’kidlanadi [1].
- Ta’lim va ma’rifatga tayaniş. Ekstremizmga qarşi profilaktika vositasi sifatida ma’rifat va muloqot ilgari suriladi.
Şu bilan birga, ilmiy nuqtayi nazardan muhim bir çeklovni qayd etiş lozim: tahlilda foydalanilgan manbalarning aksariyati rasmiy yoki davlat bilan boğliq naşrlardir. Şu sababli modelning samaradorligini baholaş uçun mustaqil sotsiologik sörovlar, xalqaro taşkilotlarning inson huquqlari hisobotlari va nodavlat sektor tadqiqotlaridan ham foydalaniş maqsadga muvofiq.
- Muammolar va rivojlantiriş yönalişlari
Quyidagi yönalişlar dolzarb deb hisoblanadi:
- Raqamli muhitda bağrikenglik. Ijtimoiy tarmoqlarda nafrat va kamsituvçi kontentga qarşi media-savodxonlikni oşiriş;
- Tadqiqotlarni kengaytiriş. Bağrikenglik darajasini ölçovçi sotsiologik monitoringlarni muntazam ötkaziş;
- Ta’lim dasturlari. Maktab va oliy ta’limda bağrikenglik, inson huquqlari va madaniyatlararo muloqot kurslarini mustahkamlaş;
- Tadbirbozlikdan amaliy natijaga. Tadbirlar sonidan köra ularning ijtimoiy ta’sirini baholaş mexanizmlarini joriy etiş;
- Fuqarolik jamiyati iştiroki. Nodavlat taşkilotlar va milliy madaniy markazlarning rolini yanada oşiriş.
Xulosa
Bağrikenglik — tinç va barqaror jamiyatning zaruriy şarti bölib, u hurmat, tuşuniş va muloqotga asoslanadi. 1995-yilgi YuNESKO Deklaratsiyasi bu qadriyatning xalqaro-huquqiy asosini yaratdi, Özbekiston esa 2018-yilda BMT Boş Assambleyasida «Ma’rifat va diniy bağrikenglik» rezolyutsiyasi qabul qilinişiga taşabbus körsatdi. Mamlakat içida 130 dan ortiq millat vakillari yaşaşi, milliy madaniy markazlar tizimi hamda har yilgi Bağrikenglik haftaligi bu siyosatning amaliy ifodasidir. Kelgusida modelni yanada mustahkamlaş uçun raqamli muhit, ta’lim va mustaqil monitoring yönalişlariga e’tibor qaratiş zarur.
Foydalanilgan manbalar
[1] «Şu aziz Vatan – barçamizniki. 16-noyabr – Xalqaro bağrikenglik kuni», ÖzA. https://uza.uz/ar/posts/şu-aziz-vatan-barçamizniki_539190
[2] Özbekiston musulmonlari idorasi Samarqand viloyati vakilligi, «Bağrikenglik haftaligi». https://sammuslim.uz/oz/articles/actual/bagrikenglik-haftaligi?print=on
[3] Özbekiston Respublikasi rasmiy hukumat portali, 2026-yil iyul sonidagi materiallar (PDF). https://api-portal.gov.uz/uploads/206/2026/07/08/2cd587dd-12e9-ec88-1404-1c9ceae14465_media_.pdf
[4] «Millatlararo totuvlik va diniy bağrikenglik – tinçligimiz garovi», ÖzA. https://uza.uz/oz/posts/millatlararo-totuvlik-va-diniy-bagrikenglik-tinçligimiz-garovi_538292
[5] «Xalqlar döstligi kuni», gov.uz, 2026-yil 30-iyul. https://gov.uz/oz/uzatom/news/view/201944
[6] «16 noyabr», Inson huquqlari böyiça Milliy markaz. http://www.insonhuquqlari.uz/oz/news/m9244
[7] «Özbekistondadir baxtim, toleim», IIAU. https://www.iiau.uz/oz/news/2628
[8] «Özbekistonda ‘Bağrikenglik haftaligi’ ötkaziladi», Uzreport. https://uzreport.news/society/o-zbekistonda-bagrikenglik-haftaligi-o-tkaziladi
[9] «Toşkentda bağrikenglik haftaligi bölib ötmoqda», Daryo. https://daryo.uz/2019/11/12/toşkentda-bagrikenglik-haftaligi-bolib-otmoqda
[10] «Özbekiston — bağrikeng diyor», urdu.uz. https://urdu.uz/en/site/view?id=2423
[11] «‘Yangi Özbekiston diniy bağrikenglik’ mavzusidagi xalqaro konferensiya xorijiy mutaxassislar nigohida», muslim.uz. https://muslim.uz/uz/e/post/41010-yangi-o-zbekiston-diniy-bag-rikenglik-mavzusidagi-xalqaro-konferentsiya-xorijiy-mutaxassislar-nigohida
[12] «Özbekistonda 2238 ta diniy taşkilot faoliyat yuritadi», Daryo. https://daryo.uz/2015/11/17/ozbekistonda-2238-ta-diniy-taşkilot-faoliyat-yuritadi
Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi mudir Ö.Ğuzarov
