DINIY BAG‘RIKENGLIK — TINCHLIK VA HAMJIHATLIK ASOSI

8

Insoniyatga tinchlik, osoyishtalik va mehr-oqibatni buyurgan, turli millat va elatlarni bir-birlariga tanishish hamda hamjihatlikda yashash uchun yaratgan Alloh taologa hamdu sanolar bo‘lsin. Insoniyatga go‘zal axloq, adolat va bag‘rikenglikni o‘rgatgan Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga salavotu salomlar bo‘lsin.
Diniy bag‘rikenglik insoniyat jamiyatida tinchlik, barqarorlik va o‘zaro hurmatni ta’minlovchi muhim ma’naviy qadriyatlardan biridir. Bugungi globallashuv davrida turli din, millat va madaniyat vakillarining bir jamiyatda istiqomat qilishi tabiiy holga aylangan. Bunday sharoitda insonlar o‘rtasida o‘zaro hurmat, murosa, mehr-oqibat va bag‘rikenglik muhitini shakllantirish katta ahamiyat kasb etadi.

Diniy bag‘rikenglik deganda, avvalo, turli diniy e’tiqod vakillarining bir-birining diniy qarashlari va huquqlarini hurmat qilishi, tinch-totuv yashashi, hech kimga e’tiqodi sababli tazyiq o‘tkazmasligi tushuniladi.

Bag‘rikenglik insonning o‘z e’tiqodidan voz kechishini anglatmaydi. Aksincha, u o‘z diniy qadriyatlariga sodiq qolgan holda, boshqa e’tiqod vakillariga ham hurmat bilan munosabatda bo‘lishidir.

Islom dinida diniy bag‘rikenglik

Islom dini insonlarni ezgulik, adolat, tinchlik va o‘zaro hurmatga chaqiradi. Qur’oni karimda turli din vakillari bilan munosabatda adolatli va yaxshi muomalada bo‘lishga alohida e’tibor qaratilgan.

Alloh taolo Baqara surasining 256-oyatida shunday marhamat qiladi:

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ

«Dinda zo‘rlash yo‘q. Darhaqiqat, to‘g‘ri yo‘l zalolatdan ajralib bo‘ldi».

Ushbu oyat insonning diniy e’tiqodi majburlash orqali emas, balki ongli ravishda va ixtiyoriy tanlov asosida bo‘lishi lozimligini anglatadi.

Yana bir oyatda Alloh taolo insoniyatning turli millat va elatlarga bo‘linib yaratilish hikmatini bayon qilib, Hujurot surasining 13-oyatida shunday deydi:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

«Ey insonlar! Darhaqiqat, Biz sizlarni bir erkak va bir ayoldan yaratdik hamda bir-biringiz bilan tanishishingiz uchun sizlarni xalqlar va qabilalar qilib qo‘ydik. Albatta, Alloh nazdida eng hurmatligingiz eng taqvodoringizdir».

Demak, insonlarning millati, tili va turli madaniyatlarga mansubligi o‘zaro nizolashish uchun emas, balki bir-birlarini tanish, hurmat qilish va hamkorlikni rivojlantirish uchun sabab bo‘lishi kerak.

Hadisi shariflarda bag‘rikenglik va insonparvarlik

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlari diniy bag‘rikenglik va insonparvarlikning go‘zal namunasidir.

Jumladan, Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:

مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا لَمْ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ

«Kim bir muohadni (musulmonlar bilan tinchlik ahdida bo‘lgan kishini) o‘ldirsa, jannatning hidini ham hidlamaydi».

(Imom Buxoriy rivoyati, 3166-hadis).

Ushbu hadis Islom dinida tinchlik ahdiga sodiq qolish, inson hayotini muhofaza qilish va boshqa din vakillarining huquqlarini hurmat qilish naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi.

Shunday ekan, musulmon kishi nafaqat o‘z dindoshlariga, balki boshqa din va millat vakillariga ham adolat, yaxshi muomala va insoniylik bilan munosabatda bo‘lishi lozim.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida vijdon erkinligi va diniy bag‘rikenglik

O‘zbekiston qadimdan turli millat va din vakillari tinch-totuv yashab kelgan mamlakat hisoblanadi. Bu yurtda islom dini bilan bir qatorda boshqa diniy konfessiyalar ham o‘z faoliyatini olib borib kelmoqda.

Mamlakatimizda diniy bag‘rikenglikning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlab qo‘yilgan.

Xususan, Konstitutsiyaning 35-moddasida quyidagilar belgilangan:

«Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har kim xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi».

Shuningdek, Konstitutsiyaning 19-moddasida barcha fuqarolar jinsi, irqi, millati, tili, dini, e’tiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi va mavqeyidan qat’i nazar, qonun oldida teng ekanligi belgilangan.

Konstitutsiyaning 75-moddasida esa diniy tashkilotlar davlatdan ajratilganligi, ularning qonun oldida tengligi va davlatning diniy tashkilotlar faoliyatiga aralashmasligi mustahkamlangan.

Bu normalar mamlakatimizda har bir insonning diniy e’tiqodi hurmat qilinishi, uning huquq va erkinliklari qonun bilan himoya qilinishini ta’minlaydi.

Bugungi kunda O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglik yo‘nalishida amalga oshirilayotgan islohotlar

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohada keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu islohotlarning asosiy maqsadi fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash, millatlararo totuvlikni mustahkamlash, diniy bag‘rikenglik muhitini rivojlantirish va jamiyatda ma’rifatparvarlik g‘oyalarini keng targ‘ib etishdan iborat.

Jumladan, 2025-yil 25-fevralda qabul qilingan O‘RQ-1037-sonli qonun bilan «O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi» tasdiqlandi.

Mazkur konsepsiyada diniy sohadagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari sifatida qonuniylik, vijdon erkinligi, dinning davlatdan ajratilganligi, tenglik, erkin tanlov, dinlararo muloqot va o‘zaro tushunish belgilandi.

Shuningdek, mamlakatimizda diniy ta’limni rivojlantirish, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini keng targ‘ib qilish, diniy-ma’rifiy muassasalar faoliyatini takomillashtirish borasida ham muhim ishlar amalga oshirilmoqda.

Samarqand, Buxoro, Toshkent va boshqa tarixiy shaharlarda joylashgan ilmiy-ma’rifiy maskanlar faoliyatini rivojlantirish orqali ajdodlarimizning boy ilmiy va ma’naviy merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

O‘zbekistonda 16 ta diniy konfessiyaga mansub 2300 dan ortiq diniy tashkilot faoliyat yuritayotgani ham mamlakatimizdagi diniy xilma-xillik va bag‘rikenglik muhitining muhim ko‘rsatkichidir.

Shu bilan birga, yoshlarni turli yot g‘oyalar, diniy ekstremizm va jaholatdan asrashda «Jaholatga qarshi ma’rifat» tamoyili asosida ish olib borilmoqda. Bu borada diniy ulamolar, ziyolilar, ta’lim muassasalari va jamoatchilik vakillarining hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi.

Xalqaro hamkorlik va diniy bag‘rikenglikni rivojlantirish

Diniy bag‘rikenglik faqat bir davlat doirasida amalga oshiriladigan vazifa emas. Bugungi kunda dunyo miqyosida tinchlik va barqarorlikni ta’minlash uchun davlatlar o‘rtasida diniy-ma’rifiy hamkorlikni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.

O‘zbekiston ham bu borada xalqaro hamkorlikni izchil rivojlantirib kelmoqda. Xususan, BMT, YUNESKO va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan inson huquqlari, vijdon erkinligi, dinlararo muloqot va bag‘rikenglik masalalarida hamkorlik olib borilmoqda.

Mamlakatimizning xalqaro tashabbuslari doirasida BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2018-yil 12-dekabrda «Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» rezolyutsiyasi qabul qilingan. Ushbu rezolyutsiya diniy bag‘rikenglikni mustahkamlash, ta’lim va ma’rifat orqali jaholatga qarshi kurashish hamda turli din vakillari o‘rtasida o‘zaro hurmatni rivojlantirishga qaratilgan.

Shuningdek, O‘zbekistonning xorijiy davlatlar bilan diniy-ma’rifiy hamkorligi ham kengayib bormoqda.

Masalan, 2026-yil mart oyida O‘zbekiston delegatsiyasining Shvetsiyaga tashrifi davomida ikki mamlakat o‘rtasida diniy-ma’rifiy aloqalarni rivojlantirish, vijdon erkinligi va bag‘rikenglik masalalari muhokama qilindi. Uchrashuvlarda dinlararo muloqotni mustahkamlash va xorijda yashayotgan vatandoshlarning ma’naviy ehtiyojlarini ta’minlash masalalariga ham e’tibor qaratildi.

Shuningdek, 2026-yil iyul oyida O‘zbekistonda o‘tkazilgan «Islom sivilizatsiyasi: tinchlik, bag‘rikenglik va ilm-ma’rifat yo‘li» mavzusidagi xalqaro forum doirasida Turkiyaning Islom tadqiqotlari markazi bilan ilmiy hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Xususan, ilmiy tadqiqotlar, talabalar va professor-o‘qituvchilar almashinuvi hamda diniy ta’lim sohasida tajriba almashishga oid takliflar ilgari surildi.

Bunday xalqaro aloqalar O‘zbekistonning tinchlikparvar siyosatini namoyon etish, ajdodlarimizning boy ma’naviy merosini dunyoga tanitish va turli xalqlar o‘rtasida o‘zaro ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, diniy bag‘rikenglik insoniyatning tinch va farovon hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan eng muhim qadriyatlardan biridir. Islom dini ham, milliy va umuminsoniy qadriyatlar ham insonlarni o‘zaro hurmat, adolat, mehr-oqibat va tinchlikka chaqiradi.

O‘zbekiston Respublikasida diniy bag‘rikenglikni ta’minlash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Konstitutsiyamizda mustahkamlangan vijdon erkinligi, tenglik va diniy tashkilotlarning qonun oldida tengligi tamoyillari mamlakatimizda tinchlik va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.

Shuni unutmasligimiz kerakki, jamiyatdagi tinchlik faqat qonunlar bilan emas, balki har bir insonning odobi, dunyoqarashi, boshqalarga bo‘lgan hurmati va mas’uliyati bilan ham mustahkamlanadi.

Binobarin, diniy bag‘rikenglikni yosh avlod ongiga singdirish, turli din va millat vakillari o‘rtasida do‘stlik va hamjihatlikni rivojlantirish barchamizning burchimizdir.

Zero, tinchlik bor joyda taraqqiyot, o‘zaro hurmat bor joyda hamjihatlik, bag‘rikenglik bor joyda esa farovon hayot qaror topadi.

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar

  1. Qur’oni Karim.
  2. Imom Buxoriy. «Al-Jome’ as-sahih».
  3. Imom Muslim. «Sahih Muslim».
  4. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2023-yil.
  5. O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 25-fevraldagi O‘RQ-1037-sonli qonuni.
  6. BMT Bosh Assambleyasining 2018-yil 12-dekabrdagi «Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» rezolyutsiyasi.
  7. O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasining rasmiy axborotlari.

4 A guruh talabasi Shopulatov Muhammadqodir