USTOZ — ILM NURINI QALBLARGA YETKAZUVCHI ZIYO
26

Inson hayotining har bir muhim bosqichi, har bir ezgu qadami ortida uning qalbiga yo‘l ko‘rsatgan, ilm bergan, yaxshilikka undagan insonlarning mehnati mujassam. Yillar o‘tadi, davrlar almashadi, ammo ustozning bergan sabog‘i, aytgan nasihati va ko‘rsatgan ibrati inson qalbida uzoq yillar, hatto umr bo‘yi yashaydi.
Ota-ona farzandiga jismoniy hayot baxsh etsa, ustoz uning ma’naviy olamini boyitadi, tafakkurini kengaytiradi, qalbida ilmga, ezgulikka va komillikka intilish tuyg‘usini uyg‘otadi. Insonni harf tanishdan boshlab, oq-u qorani ajratishga o‘rgatadigan, uning jamiyatda munosib o‘rin egallashiga zamin yaratadigan ulug‘ zotlardan biri — ustozdir.
Ustozlik shunchaki bir kasb yoki kundalik vazifa emas. U katta sabr, yuksak mas’uliyat, fidoyilik, halollik va beg‘araz mehrni talab qiladigan sharafli burchdir. Xalqimiz azaldan «Ustoz otangdek ulug'» deb, uning mehnatini qadrlab kelgani ham bejiz emas. Chunki ustozga hurmat — ilmga, ma’rifatga va kelajakka hurmatdir.
Har bir insonning xotirasida maktabga ilk bor qadam qo‘ygan kuni, ustozining mehrli nigohi, qo‘liga ilk bor qalam tutgan lahzalari alohida o‘rin egallaydi. Ustoz shogirdiga faqat darslikdagi ma’lumot yoki nazariy bilimlarni beribgina qolmaydi. U uning qalbiga halollik, odob, sabr, mehnatsevarlik, mas’uliyat va insoniylik kabi fazilatlarni singdiradi.
Ba’zan ustozning samimiy aytgan birgina nasihati insonning butun hayot yo‘lini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Birgina to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq yosh qalbda katta orzularni uyg‘otadi, birgina yaxshi so‘z esa insonni qiyinchiliklar oldida taslim bo‘lmaslikka undaydi.
Shu ma’noda, ustozni inson qalbiga yoqilgan ilk chiroqqa qiyoslash mumkin. Chiroq bir joyda yonib tursa-da, uning nuri atrofga taraladi. Ustoz bergan ilm ham shunday: bir shogirdga berilgan bilim keyinchalik uning faoliyati, odobi va ezgu ishlari orqali ko‘plab insonlarga yetib boradi.
Islom dinida ilm o‘rganish va ilm ahliga hurmat ko‘rsatishga alohida e’tibor berilgan. Ilm insonni jaholatdan chiqarib, haqiqatni anglashga, o‘zligini tanishga va hayotini mazmunli kechirishga yordam beradi. Biroq ilm bilan bir qatorda uning odobi ham muhimdir.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qilganlar:
«Ilmni o‘rganinglar. Ilm uchun sokinlik va viqorni (og‘ir-bosiqlikni) o‘rganinglar. O‘zingiz ta’lim olayotgan kishiga kamtar bo‘linglar».
(Tabaroniy rivoyati.)
Ushbu hadis ilm talab qiluvchi inson uchun muhim bir haqiqatni eslatadi: ilm faqat ma’lumot yig‘ish emas, balki odob va kamtarlikni ham talab qiladi. Haqiqiy ilm insonni kibrga emas, aksincha, kamtarlik, mas’uliyat va ezgulikka yetaklaydi.
Shuning uchun ustoz huzurida o‘zini tutish, tinglash, savol berish madaniyatiga rioya qilish, berilgan bilimni qadrlash va ustoz mehnatini hurmat qilish ilm olish jarayonining ajralmas qismidir.
Inson uchun ilmning o‘zi bilan bir qatorda, uning foydali bo‘lishi ham muhimdir. Har qanday ma’lumot ham inson hayotiga foyda keltiravermaydi. Shu sababli Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam foydali ilm so‘rab duo qilishga o‘rgatganlar.
Zayd ibn Arqam roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Allohim, Sendan foyda bermaydigan ilmdan, qo‘rqmaydigan (ta’sirlanmaydigan) qalbdan, to‘ymaydigan nafsdan va ijobat qilinmaydigan duodan panoh tilayman».
(Imom Muslim rivoyati.)
Bugungi axborot va raqamli texnologiyalar davrida bu mazmun yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki hozir inson istagan ma’lumotini bir necha soniyada topishi mumkin. Biroq mavjud ma’lumotlarning barchasi ham ishonchli, to‘g‘ri va foydali emas.
Shu bois ilm olishda manbani to‘g‘ri tanlash, ma’lumotning ishonchliligini tekshirish va uni malakali ustozlardan o‘rganish katta ahamiyatga ega.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Albatta, bu ilm dindir. Bas, har biringiz diningizni kimdan olayotganingizga qarasin» deb marhamat qilganlar
(Hokim va Ibn Adiy rivoyati.)
Bu hadis ilm manbasini tanlash naqadar mas’uliyatli ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa diniy bilimlarni olishda ishonchli, bilimli va malakali ustozlarga murojaat qilish nihoyatda muhimdir.
Qur’oni Karimda ilm talab qilish, sabr-toqatli bo‘lish va ilm egasidan o‘rganishning go‘zal namunalaridan biri Muso alayhissalom va Xizr alayhissalom qissasi orqali bayon etilgan.
Alloh taolo Kahf surasida Muso alayhissalomning Xizr alayhissalomga murojaatini shunday bayon qiladi:
«Muso unga: “Senga o‘rgatilgan ilm-ma’rifatdan menga ham to‘g‘ri yo‘lni o‘rgatishing uchun senga ergashsam maylimi?” dedi. U: “Albatta, sen men bilan birga bo‘lishga aslo sabr qila olmaysan. O‘zing to‘la xabardor bo‘lmagan bir narsaga qanday qilib sabr qila olasan?” dedi. Muso: “Inshaalloh, meni sabrli toparsan va senga hech bir ishda osiy bo‘lmasman”, dedi».
(Kahf surasi, 66–69-oyatlar.)
Bu qissada ilm talab qiluvchi inson uchun juda katta ibrat bor. Muso alayhissalom buyuk payg‘ambar bo‘lishlariga qaramay, o‘zlariga berilmagan ilmni o‘rganish uchun Xizr alayhissalom huzuriga kamtarlik bilan boradilar. U zotning «Menga o‘rgatishingiz uchun sizga ergashsam maylimi?» degan mazmundagi murojaatlari ilm talab qiluvchining ustozga bo‘lgan odobini yaqqol namoyon etadi.
Demak, ilm yo‘lida inson qancha bilimli bo‘lmasin, o‘zidan bilimi ko‘proq kishidan o‘rganishga doimo tayyor bo‘lishi, sabrli va kamtar bo‘lishi lozim.
Ilmning avloddan avlodga yetib borishida ustoz va shogird o‘rtasidagi samimiy munosabatning o‘rni beqiyosdir. Ustoz ilm manbasidan shogirdiga ziyo ulashadi, shogird esa o‘rganganlarini hayotida qo‘llab, keyinchalik boshqalarga yetkazadi.
Shu tariqa ilm bir avloddan ikkinchi avlodga, undan keyingi avlodlarga o‘tib boradi. Bu jarayon ustozlikni oddiy kasbdan ko‘ra ulug‘roq ma’noga ega bo‘lgan ma’naviy merosga aylantiradi.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt rivojlanib, ta’lim olish imkoniyatlari nihoyatda kengaygan. Yoshlar dunyoning turli nuqtalaridagi ma’lumotlardan foydalanish, turli elektron manbalarni o‘rganish va mustaqil bilim olish imkoniyatiga ega. Biroq bu imkoniyatlar bilan birga katta mas’uliyat ham yuzaga kelmoqda.
Chunki axborotning ko‘pligi har doim ham bilimning ko‘pligini anglatmaydi. Ma’lumotni tahlil qilish, uning manbasini tekshirish, to‘g‘ri va noto‘g‘ri ma’lumotni farqlash, foydali bilimni tanlash uchun insonda tanqidiy fikrlash va hayotiy tajriba bo‘lishi kerak.
Shu nuqtayi nazardan, zamonaviy ustozning vazifasi yanada mas’uliyatli tus olmoqda. U shogirdiga faqat bilim beruvchi emas, balki uni to‘g‘ri fikrlashga, mustaqil izlanishga, ma’lumotni tahlil qilishga, foydali va zararli axborotni farqlashga ham o‘rgatuvchi murabbiydir.
Ustozga hurmat xalqimizning qadimiy va go‘zal qadriyatlaridan biridir. Ustozning so‘zini tinglash, bergan bilimini qadrlash, mehnatini e’zozlash va uning yaxshi o‘gitlariga amal qilish — shogirdning ustoz oldidagi ma’naviy burchlaridan biridir.
Biroq ustozga hurmat faqat bayramlarda tabriklash yoki yaxshi so‘zlar aytish bilangina cheklanmaydi. Ustozning eng katta mukofoti — shogirdining yaxshi inson bo‘lib kamol topishi, olgan bilimidan xalq va jamiyat manfaatlari yo‘lida foydalanishi, o‘zidan keyingi avlodga ham ilm va ezgulik ulashishidir.
Shogirdning har bir yutug‘ida ustozning mehnati, har bir ezgu ishida uning tarbiyasi aks etadi. Shu sababli yaxshi shogird — ustozning eng katta merosi, uning ilmiy va ma’naviy mehnatining davomchisidir.
Xulosa qilib aytganda, ustozlik — insoniyat bilan birga yashab kelayotgan, avloddan avlodga o‘tib borayotgan muqaddas va sharafli merosdir. Ustoz qo‘liga qalam olib, shogirdiga harf o‘rgatishdan boshlagan xizmati bilan aslida uning butun kelajagiga ta’sir ko‘rsatadi.
Ilm insonni jaholatdan xalos etib, ma’rifat va kamolot sari yetaklaydi. Ustoz esa ana shu ilm nurini shogird qalbiga yetkazuvchi buyuk vositachidir. Uning mehnati ko‘pincha ko‘zga ko‘rinmasligi mumkin, ammo yillar o‘tib, shogirdlarining yutuqlari, ezgu ishlari va jamiyatga keltirgan manfaatida bu mehnatning samarasi namoyon bo‘ladi.
Ustozning qo‘lida qalam, qalbida mehr, tilida hikmat va hayotida ibrat bor ekan, ilm nuri asrlar osha yashayveradi.
Shunday ekan, ustozni qadrlash — faqat bir insonni e’zozlash emas. Bu ilmni ulug‘lash, ma’rifatni qadrlash, ezgulikni avloddan avlodga yetkazish va jamiyatning kelajagiga hurmat bilan qarashdir.
Ustoz bergan bilim — hayot yo‘lidagi ziyo, ustoz bergan tarbiya — qalbdagi mezon, ustoz qoldirgan iz esa avlodlar xotirasida yashaydigan abadiy merosdir.
Ibrohimov Yusufjon 3-kurs talabasi
