JAMIYATDA IJTIMOIY HAMJIHATLIK VA BARQARORLIKNI TA’MINLASHDA TASAVVUFIY QADRIYATLAR
39

Insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida jamiyat tinchligi, ijtimoiy hamjihatlik va insonlar o‘rtasida o‘zaro hurmatni ta’minlash muhim vazifalardan biri bo‘lib kelgan. Ayniqsa, zamonaviy dunyoda globallashuv, axborot oqimining keskin ortishi, moddiy manfaatlarning ustuvor ahamiyat kasb etishi, turli qarash va qadriyatlar o‘rtasidagi tafovutlarning kuchayishi insonning ma’naviy dunyosiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunday sharoitda jamiyat barqarorligini faqat iqtisodiy yoki huquqiy mexanizmlar bilangina emas, balki insonning ichki dunyosi, axloqi va ma’naviy mas’uliyatini mustahkamlash orqali ta’minlash ham muhim ahamiyatga ega.
Islom ma’naviy merosida insonning ichki dunyosini tarbiyalash, nafsni jilovlash, qalbni poklash, yaxshi xulqni shakllantirish va boshqalarga ozor yetkazmaslikka chaqirishga alohida e’tibor berilgan. Ana shu jihatdan tasavvuf ta’limoti insonning ma’naviy kamoloti bilan bir qatorda jamiyatda tinchlik, o‘zaro hurmat va hamjihatlikni qaror toptirishga xizmat qiladigan muhim axloqiy qadriyatlarni mujassam etadi.
Tasavvuf tushunchasi va uning mohiyati.
Tasavvuf tarixiy jihatdan Islom sivilizatsiyasida insonning qalbiy va axloqiy kamoloti bilan bog‘liq ma’naviy yo‘nalish sifatida shakllangan. Uning atamasi kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud. Jumladan, uning “suf” — jun, “sifa” — sifat, “safo” — poklik hamda “suffa” bilan bog‘liq ekani haqida fikrlar bildirilgan.
Biroq tasavvufning mohiyatini uning atamasi emas, balki unda targ‘ib etiladigan axloqiy va ma’naviy qadriyatlar orqali anglash muhimdir. Tasavvuf ulamolari uni turlicha ta’riflagan bo‘lsalar-da, bu ta’riflarning aksariyati insonning yaxshi xulqlarga ega bo‘lishi, yomon sifatlardan xalos bo‘lishi, Allohga ixlos bilan yuzlanishi va o‘z nafsini tarbiyalashi g‘oyasi atrofida birlashadi.
Tasavvufga berilgan ta’riflardan birida u “har bir go‘zal xulqqa kirish va har bir past xulqdan chiqish” sifatida ifodalanadi. Bu ta’rif masalaning ijtimoiy ahamiyatini ham ochib beradi. Chunki insonning xulqi nafaqat uning shaxsiy hayotiga, balki oilasi, mehnat jamoasi, mahallasi va butun jamiyatdagi munosabatlarga ta’sir qiladi.
Tasavvufda ixlos, sidq, tavakkul, zuhd, vara’, rizo, taslim, muhabbat, sabr kabi tushunchalar muhim o‘rin tutadi. Ularning har biri insonning ichki dunyosini tarbiyalashga qaratilgan. Masalan, ixlos insonni riyo va manfaatparastlikdan saqlasa, sabr uni qiyinchiliklarda vazmin bo‘lishga o‘rgatadi; muhabbat adovat va nafratning o‘rniga mehr-oqibatni qaror toptiradi; tavba esa insonga o‘z xatosini anglab, uni tuzatish imkonini beradi.
Tasavvufning Qur’on va Sunnat bilan bog‘liqligi.
Tasavvufning asosiy manbalari sifatida Qur’on va Sunnat, shuningdek, solih insonlarning ma’naviy tajribasi va oriflarning kashflari keltiriladi. Uning markazida insonni tashqi amal bilan bir qatorda ichki jihatdan ham tarbiyalash g‘oyasi turadi.
Bu jihat Islomdagi ehson tushunchasi bilan bog‘lanadi. Jabroil alayhissalom haqidagi mashhur hadisda dinning Islom, iymon va ehsondan iborat ekani bayon qilingan. Ehson esa insonning Allohni ko‘rib turganday ibodat qilishi, agar U Zotni ko‘rmasa ham, Alloh uni ko‘rib turganini his etishi sifatida ta’riflangan.
Shu nuqtai nazardan tasavvufning asosiy e’tibori insonning ichki nazorati va ma’naviy mas’uliyatiga qaratiladi. YA’ni inson o‘zini faqat tashqi nazorat yoki jazodan qo‘rqib emas, balki ichki e’tiqod, vijdon va taqvo asosida boshqarishga o‘rganadi.
Bu esa jamiyat barqarorligi uchun muhim omildir. Chunki qonun va qoidalar tashqi tartibni ta’minlasa, ma’naviy tarbiya insonning ichki mas’uliyatini kuchaytiradi. O‘z nafsini nazorat qila oladigan, boshqalarning haqqiga hurmat bilan qaraydigan, adolat va insofni qadrlaydigan shaxs jamiyatda ishonch muhitining shakllanishiga hissa qo‘shadi.
Tasavvufiy qadriyatlarning ijtimoiy ahamiyati.
Tasavvufning ijtimoiy ahamiyati, avvalo, uning insonlararo munosabatlarga ta’sirida namoyon bo‘ladi. Uning asosiy qadriyatlari — muhabbat, sabr, kechirimlilik, kamtarlik, adolat, vafodorlik, ixlos, inson haqqini ado etish va ozor berishdan tiyilish — ijtimoiy hamjihatlikning muhim ma’naviy poydevorlaridir.
Qur’oni karimda: “Barchangiz Allohning arqonini mahkam ushlang va bo‘linmanglar”, deya birlikka chaqiriladi. Yana bir oyatda o‘zaro tortishuv va nizolar kuchsizlanish hamda quvvatning ketishiga sabab bo‘lishi ta’kidlanadi. Bu ko‘rsatmalar jamiyatda kelishuv va hamkorlikning ahamiyatini yaqqol namoyon etadi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida ham insonlar o‘rtasidagi munosabatlarga katta e’tibor berilgan. Jumladan, gumondan saqlanish, ayb qidirmaslik, josuslik qilmaslik, hasad va nafratdan uzoq bo‘lish, bir-biridan yuz o‘girmaslik va birodar bo‘lishga chaqiriqlar jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirishga qaratilgan.
Yana bir hadisda mo‘minlar bir-birini mustahkamlab turadigan bino kabi ekani ta’kidlanadi. Bu tashbeh jamiyatda har bir insonning o‘rni borligini va uning harakati boshqalar hayotiga ta’sir qilishini anglatadi.
Shu ma’noda tasavvufiy tarbiyaning maqsadi faqat shaxsiy kamolot emas. Insonning ichki dunyosidagi ijobiy o‘zgarishlar uning oilasida, qo‘ni-qo‘shnilari bilan munosabatida, mehnat jamoasida va keng ijtimoiy muhitda ham namoyon bo‘ladi.
Nafs tarbiyasi — ijtimoiy barqarorlik omili.
Tasavvufda nafsni tarbiyalash markaziy masalalardan biridir. Nafsni jilovlash deganda insonning tabiiy ehtiyojlarini butunlay inkor qilish emas, balki ularni meyor va mas’uliyat asosida boshqarish tushuniladi.
Manfaatparastlik, hasad, kibr, g‘azab, adovat, tamagirlik va haddan tashqari xudbinlik insonlararo munosabatlarni buzadi. Agar bunday salbiy xususiyatlar keng tarqalsa, jamiyatda ishonchsizlik, nizo va ijtimoiy taranglik kuchayishi mumkin.
Tasavvuf esa insonni avvalo o‘zini isloh qilishga chaqiradi. Boshqalarning aybini qidirishdan oldin o‘z nafsidagi kamchiliklarni ko‘rish, o‘z xatosini tan olish, tavba qilish, kechirish va yaxshilik qilishga intilish insonni ma’naviy jihatdan barkamollashtiradi.
Bu jarayon jamiyat uchun ham ahamiyatli. Chunki barqaror jamiyat faqat mustahkam institutlarga emas, balki o‘zaro ishonch, mas’uliyat va hurmatga ega fuqarolarga ham tayanadi.
Muhabbat va bag‘rikenglik — hamjihatlik poydevori.
Tasavvufiy merosda muhabbat alohida o‘rin tutadi. Bu faqat hissiy tuyg‘u emas, balki insonga, uning qadr-qimmatiga va yaxshilikka hurmat bilan munosabatda bo‘lishni anglatadi.
Muhabbat mavjud joyda adovat va nafratga o‘rin kamayadi. Kechirimlilik, mehr-oqibat va bag‘rikenglik esa turli ijtimoiy guruhlar o‘rtasida o‘zaro tushunishni kuchaytiradi.
Ayniqsa, turli mazhab, ijtimoiy qatlam va qarash vakillari bir jamiyatda yashaydigan sharoitda o‘zaro hurmat tamoyili katta ahamiyatga ega. Tasavvuf tarixida turli fiqhiy va kalomiy maktab vakillari bilan bir ma’naviy muhitda faoliyat yuritgan ulamolar ko‘p uchraydi. Shu bois tasavvufiy merosni turli ijtimoiy va ma’naviy qatlamlar o‘rtasida muloqot madaniyatini rivojlantirish nuqtai nazaridan ham o‘rganish mumkin.
Zamonaviy davrda tasavvufiy qadriyatlarning ahamiyati.
Bugungi inson ulkan axborot oqimi, tezkor hayot sur’ati va turli manfaatlar ta’sirida yashamoqda. Texnologik taraqqiyot insonga katta imkoniyatlar yaratayotgani bilan birga, ma’naviy xotirjamlik va hayot ma’nosini anglash bilan bog‘liq savollarni ham dolzarblashtirmoqda.
Bunday sharoitda insonning ichki dunyosiga e’tibor berish muhim. Tasavvufiy tarbiyaning sabr, qanoat, shukr, ixlos, o‘zini nazorat qilish, mehr-oqibat va ma’naviy mas’uliyat kabi tamoyillari insonning tashqi bosimlarga nisbatan barqarorligini kuchaytirishga xizmat qilishi mumkin.
Ayniqsa, yoshlar tarbiyasida ushbu qadriyatlarning ahamiyati katta. Yosh avlodga faqat bilim berishning o‘zi yetarli emas. Ularning axloqiy immunitetini mustahkamlash, turli yot g‘oyalarga ko‘r-ko‘rona ergashmaslik, axborotni tanqidiy qabul qilish, boshqalarga hurmat va mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lish ko‘nikmalarini shakllantirish ham muhimdir.
Tasavvufiy meros bu borada insonning ichki tarbiyasiga urg‘u berishi bilan ahamiyatli. Biroq uni o‘rganishda tarixiy manbalarga, Qur’on va Sunnatga, ilmiy tadqiqotlarga tayanish, tasavvufning asl ta’limoti bilan unga keyinchalik qo‘shilgan turli urf-odat va qarashlarni farqlash muhimdir.
Tasavvuf va jamiyatda ma’naviy mas’uliyat.
Tasavvufda insonning o‘ziga, boshqalarga va jamiyatga nisbatan mas’uliyati bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda qaraladi. Insonning ma’naviy kamoloti uni jamiyatdan uzilib qolishga emas, balki boshqalarga naf keltirishga undashi kerak.
Solihlik faqat shaxsiy ibodat bilan cheklanmaydi. Inson haqini ado etish, omonatga xiyonat qilmaslik, va’daga vafo qilish, birovga ozor bermaslik, muhtojga yordam berish va adolatli munosabatda bo‘lish ham ma’naviy kamolotning muhim ko‘rinishlaridir.
Shu jihatdan tasavvufiy qadriyatlarni jamiyat barqarorligi bilan bog‘lovchi asosiy zanjirni quyidagicha ifodalash mumkin: qalb tarbiyasi, yaxshi xulq, sog‘lom munosabat, ijtimoiy ishonch, hamjihatlik va barqarorlik.
Bu jarayonda har bir insonning shaxsiy mas’uliyati muhim. Chunki ijtimoiy barqarorlik jamiyatning barcha a’zolaridagi kichik, ammo doimiy ezgu xatti-harakatlar yig‘indisi orqali shakllanadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tasavvuf Islom ma’naviy merosining inson qalbi, axloqi va ma’naviy kamolotiga e’tibor qaratadigan muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tarixiy shakllari va ta’riflari turlicha bo‘lgani bilan, uning asosiy g‘oyalari — ixlos, sabr, muhabbat, tavba, nafsni tarbiyalash, inson haqqini ado etish, ozor berishdan tiyilish va yaxshi xulq bilan yashash — jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar uchun ham katta ahamiyatga ega.
Zamonaviy sharoitda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash faqat tashqi mexanizmlarga emas, balki insonlarning ma’naviy madaniyati va o‘zaro munosabatlariga ham bog‘liq. Shu nuqtai nazardan tasavvufiy qadriyatlar insonda o‘zini nazorat qilish, boshqalarni hurmat qilish, nizolardan uzoq bo‘lish, kechirimlilik va mehr-oqibat kabi fazilatlarni shakllantirish orqali ijtimoiy hamjihatlikka hissa qo‘shishi mumkin.
Eng muhimi, tasavvufiy merosni o‘rganish uni mutlaqlashtirish yoki inkor etish emas, balki uning tarixiy, diniy va axloqiy mazmunini xolis anglash asosida amalga oshirilishi lozim. Shu bilan birga, tasavvufga mansub shaxslar yoki tarixiy maktablarning barcha qarashlarini bir xil deb qabul qilish ham to‘g‘ri emas. Tasavvuf tarixi rang-barang bo‘lib, unda ilmiy-ma’rifiy meros bilan bir qatorda bahsli va turlicha talqin qilingan qarashlar ham uchraydi.
Shuning uchun bugungi kunda tasavvufiy qadriyatlarning eng muhim jihatlaridan biri — inson qalbini tarbiyalash orqali uning jamiyat oldidagi mas’uliyatini kuchaytirish, mehr-oqibat va o‘zaro hurmat muhitini mustahkamlashdir. Qalbida ixlos, tilida yaxshi so‘z, amalida ezgulik va munosabatida hurmat ustuvor bo‘lgan insonlar ko‘paygan sari jamiyatda ishonch va hamjihatlik muhiti ham mustahkamlanadi.
Demak, tasavvufiy qadriyatlarning ijtimoiy ahamiyatini uning insonni o‘zgartirishga qaratilgan ta’limotida ko‘rish mumkin. Inson o‘zini isloh qilsa, oilasidagi munosabatlar, oila isloh bo‘lsa, mahalla va jamoadagi munosabatlar, jamiyat a’zolarida o‘zaro hurmat va mas’uliyat kuchaysa, ijtimoiy barqarorlik uchun ma’naviy zamin yanada mustahkam bo‘ladi.
Utkir Mahmudov
Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi o‘qituvchisi
