QALBLARNI ZABT ETGAN GO‘ZAL XULQ
30

Inson qalbiga yo‘l topish uchun har doim ham ko‘p gapirish, boylik yoki kuch-qudrat kerak emas. Ba’zan birgina samimiy tabassum, bir og‘iz shirin so‘z yoki chin dildan ko‘rsatilgan mehr inson qalbida uzoq yillar saqlanib qoladi. Insoniyat tarixida millionlab qalblarni o‘ziga rom etgan, odamlarni o‘zining go‘zal xulqi bilan yaxshilik sari yetaklagan zotlardan biri, shubhasiz, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam edilar.
U zotning hayotlariga nazar tashlasak, odamlarni Islomga chorlagan asosiy vositalardan biri go‘zal muomala bo‘lganini ko‘ramiz. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam insonlarning yoshiga, mavqeiga yoki boyligiga qarab muomala qilmas edilar. Kattaga hurmat, kichikka mehr, kambag‘alga e’tibor, yetimga g‘amxo‘rlik, musofirga izzat, hatto o‘zlariga qo‘pol muomala qilgan kishiga ham sabr bilan munosabatda bo‘lish u zotning kundalik hayotlaridagi go‘zal fazilatlar edi.
Alloh taolo Qur’oni karimda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga xitob qilib: “Albatta, siz buyuk xulq ustidasiz”, deb marhamat qilgan. (Qalam, 4-oyat.)
Bu oyat u zotning xulqlariga berilgan eng ulug‘ ilohiy guvohliklardan biridir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning go‘zal xulqlari shunchaki odamlar bilan yaxshi gaplashishdan iborat emas edi. U zotning butun hayotlari rahmat, mehr, sabr, halimlik, rostgo‘ylik, hayo va kechirimlilik bilan bezangan edi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam biror kishi bilan suhbatlashsalar, unga e’tibor bilan yuzlanar edilar. Suhbatdoshini mensimasdan boshqa tomonga qarab turmas, uning gapini bo‘lmas edilar. U zot bilan gaplashgan inson o‘zini qadrlangan va hurmat qilingan holda his qilardi. Bu oddiy ko‘rinadigan muomala aslida inson qalbiga chuqur ta’sir qiladigan buyuk tarbiya edi.
Bugun biz ko‘pincha biror insonni o‘zgartirish uchun unga ko‘p nasihat qilishga harakat qilamiz. Ba’zan esa birgina yaxshi muomala o‘nlab nasihatdan ko‘ra kuchliroq ta’sir qilishini unutamiz. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam esa odamlarni avvalo qalblariga yo‘l topish orqali tarbiyalaganlar.
Bir kuni bir a’robiy masjidga kirib, u yerda noo‘rin ish qildi. Sahobalar unga qarshi chiqmoqchi bo‘ldilar. Ammo Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularni to‘xtatdilar va masalani muloyimlik bilan hal qildilar. U zotning maqsadlari odamni sharmanda qilish emas, xatosini tushuntirish edi. Chunki xato qilgan insonni yerga urish oson, ammo uning qalbini sindirmagan holda to‘g‘ri yo‘lga boshlash – haqiqiy tarbiyadir.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning bolalarga bo‘lgan munosabatlari ham alohida e’tiborga loyiq. U zot bolalarni ko‘rsalar, ularga salom berar, mehr ko‘rsatar, ba’zan ularni bag‘rilariga bosardilar. Bolaning kichikligi sababli uning qalbini mensimaslik u zotning xulqlaridan emas edi. Aksincha, bolaga berilgan e’tibor uning qalbida katta muhabbat uyg‘otishini yaxshi bilardilar.
U zotning mehribonliklari faqat insonlar bilangina cheklanib qolmagan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayvonlarga ham ozor bermaslikka buyurganlar. Bir kuni sahobalardan biri qushning bolasini olganida, uning onasi atrofida aylanib qolganini ko‘rib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bolaning onasini iztirobga solmaslikni buyurdilar. Bu voqea u zotning rahmatlari naqadar keng ekanini ko‘rsatadi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning qalblarni zabt etgan fazilatlaridan yana biri – tabassum edi. U zot ko‘pincha tabassum bilan muomala qilardilar. Tabassum kichik bir amal bo‘lib ko‘rinsa-da, u insonlar o‘rtasidagi masofani yaqinlashtiradigan, qalbdagi sovuqlikni ketkazadigan buyuk vositadir. Ba’zan insonning ko‘ngliga katta yordam berish uchun katta narsa shart emas. Samimiy tabassumning o‘zi kifoya.
Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam biror narsani so‘ragan kishini qaytarmas edilar. U zotning saxovatlari mol-dunyoga emas, inson qalbining ehtiyojiga qaragan saxovat edi. Kimdir molga, kimdir yaxshi so‘zga, yana kimdir bir oz e’tiborga muhtoj bo‘lishi mumkin. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam insonlarning ana shu ehtiyojlarini chuqur his qilardilar.
U zotning hayotlarida kambag‘al va zaif insonlar alohida e’tiborda bo‘lgan. Odamlar nazarida mavqei past bo‘lgan kishilar ham Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida qadrsiz emas edilar. U zot insonning qadrini boyligi, mansabi yoki tashqi ko‘rinishi bilan emas, taqvosi va insoniyligi bilan o‘lchashni o‘rgatdilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning go‘zal xulqlari dushmanlari qalbiga ham ta’sir qilgan. U zotga qarshi turgan, u zotni yomonlagan, hatto ozor bergan kishilar orasida keyinchalik Islomni qabul qilganlar ko‘p bo‘ldi. Chunki yomonlikka yaxshilik bilan javob berish inson qalbida o‘zi sezmagan bir eshikni ochadi.
Alloh taolo marhamat qiladi:
“Yaxshilik bilan yomonlik barobar bo‘lmas. Sen eng go‘zal yo‘l bilan daf qil. Shunda sen bilan uning o‘rtasida adovat bo‘lgan kishi go‘yo yaqin do‘stdek bo‘lib qolur”. (Fussilat, 34-oyat.)
Bu oyat inson qalbini o‘zgartirishning buyuk sirini ochib beradi: yaxshilik ba’zan qarshisidagi yomonlikni ham eritadi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning xulqlarida odamlarni ayblashdan ko‘ra ularni tarbiyalash ustun edi. Biror kishi xato qilsa, u zot uni hammaga oshkor qilib sharmanda qilmas edilar. Xatoning o‘zini ko‘rsatib, to‘g‘ri yo‘lni tushuntirar edilar. Chunki insonning yuzini yerga qaratish bilan uning qalbini ko‘tarib bo‘lmaydi.
Bugun oilalarimizda, do‘stlarimiz orasida, ishxonalarimizda yoki ta’lim muhitida ko‘plab kelishmovchiliklarning sababi qo‘pol so‘z va bir-birini tushunmaslikdir. Ba’zan bir insondan talab qilayotgan narsamiz to‘g‘ri bo‘lsa ham, uni aytish uslubimiz noto‘g‘ri bo‘ladi. Natijada to‘g‘ri gap ham qalbga yetib bormaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam esa haqiqatni ham hikmat, muloyimlik va go‘zal muomala bilan yetkazardilar.
U zotning xulqlaridan biz uchun eng katta saboq shuki, insonlarni yaxshilikka chaqirishdan oldin ularning qalbiga hurmat bilan murojaat qilish kerak. Qalbga yo‘l topilsa, so‘z ham ta’sir qiladi. Qalb yopiq bo‘lsa esa, eng chiroyli nasihat ham ba’zan eshitilmay qoladi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlarini o‘rganar ekanmiz, “Men ham shunday bo‘la olamanmi?” degan savolni o‘zimizga berishimiz kerak. Farzandimiz bizni ko‘rganda mehrni his qiladimi? Ota-onamiz biz bilan suhbatlashganda hurmatni sezadimi? Turmush o‘rtog‘imiz yonimizda o‘zini xotirjam his qiladimi? Do‘stimiz xatosini aytishdan qo‘rqmaydimi? Biz bilan uchrashgan inson bizdan yaxshi taassurot bilan ajraladimi?
Agar bu savollarning javobi ijobiy bo‘lsa, demak, biz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning go‘zal xulqlaridan nimanidir hayotimizga olib kirishga muvaffaq bo‘libmiz. Agar javobimiz boshqacha bo‘lsa, demak, oldimizda hali o‘rganishimiz kerak bo‘lgan katta bir maktab bor.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam insonlarni o‘zlariga boyliklari bilan emas, xulqlari bilan jalb qildilar. U zotning qo‘llarida dunyo boyliklari ko‘p emas edi, ammo qalblarga yetib boradigan mehrlari bor edi. U zotning atrofida saltanat qo‘shinlari emas, muhabbat bilan ergashgan insonlar bor edi. U zot odamlarni majburlab emas, go‘zal xulqlari, sabrlari, halimliklari va rahmatlari bilan o‘zlariga yaqinlashtirdilar.
Shuning uchun Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘qiganimizda, u zotning faqat tarixlarini bilish bilan kifoyalanmaylik. U zotning xulqlarini o‘zimizga ko‘chirishga harakat qilaylik. Chunki bugungi kunda ham insonlar yaxshi so‘zga, mehrga, e’tiborga va samimiyatga muhtoj.
Ehtimol, bizning bir tabassumimiz kimningdir og‘ir kunini yengillashtirar. Bir og‘iz yaxshi so‘zimiz tushkun qalbga umid berar. Bir marta kechirishimiz uzoq davom etgan adovatga nuqta qo‘yar. Biror kishini mensimasdan, unga hurmat bilan muomala qilishimiz esa uning qalbida bizga nisbatan iliq tuyg‘u uyg‘otar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bizga inson qalbini zabt etishning eng go‘zal yo‘lini ko‘rsatib ketdilar. Bu yo‘l – boylik yoki mansab yo‘li emas. Bu yo‘l – go‘zal xulq yo‘lidir.
Chunki inson qalbi zo‘rlik bilan emas, mehr bilan ochiladi. Qattiq so‘z bilan emas, samimiyat bilan yaqinlashadi. Adovat bilan emas, yaxshilik bilan yumshaydi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning go‘zal xulqlari asrlar osha millionlab insonlarning qalbini zabt etib kelmoqda. U zotning nomlari tilga olinganda qalblarda muhabbat uyg‘onishi ham bejiz emas. Chunki u zot insoniyatga nafaqat buyuk bir dinni, balki qanday qilib go‘zal inson bo‘lishni ham o‘rgatdilar.
Shunday ekan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga muhabbatimizni faqat tilimiz bilan emas, xulqimiz bilan ham ko‘rsataylik. Bizning rostgo‘yligimizda u zotning sunnatlari, mehribonligimizda u zotning rahmatlari, sabrimizda u zotning sabrlari, kechirimimizda u zotning afvlari aks etsin. Zero, go‘zal xulq bilan ochilgan qalb eshigi ko‘pincha eng uzoq vaqtgacha yopilmaydi.
Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi o’qituvchisi Xayrulloh domla Mardonov
