TAHORATDAN KEYIN NIMA UCHUN NAMOZ OʻQISH KERAK? TAHIYYATUL-VUZU SIRLARI
34

Kirish
Tahorat musulmon kishining har kungi ibodat hayotidagi boshlangʻich nuqta hisoblanadi, chunki u nafaqat tashqi poklanish, balki qalbning ham poklanishiga vosita boʻladi. Ana shu poklanishdan soʻng darhol ikki rakat nafl namoz oʻqish sunnatda alohida ta’kidlangan, buyuk fazilatlarga ega amaldir. Fiqh va hadis kitoblarida bu namoz “tahiyyatul-vuzu” (تحية الوضوء) deyiladi, ya’ni “tahorat tahiyyasi” yoki oddiy tilda “tahorat namozi”, ba’zan “shukri vuzu” nomlari bilan ham yuritiladi.
Hadis dalillari va fazilati
Bu masaladagi eng asosiy va sahih dalillardan biri Usmon ibn Affon roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisdir. U kishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning tahoratlarini amalda koʻrsatib berganlaridan soʻng, Nabiy sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، لَا يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ
Ma’nosi: “Kim mening mana shu tahoratim kabi tahorat qilsa, soʻngra ikki rakat namoz oʻqisa va bu ikki rakatda oʻzini dunyoviy gap-soʻz va xayollarga berib qoʻymasa, uning oldingi gunohlari magʻfirat qilinadi.” Ushbu hadis Sahih Muslimda keltirilgan boʻlib, tahoratdan keyingi ikki rakat namozning Rasululloh sollallohu alayhi vasallam tomonidan bevosita koʻrsatib berilgan amal ekanligini tasdiqlaydi.
Bu boradagi yana bir ulugʻ fazilatni Uqba ibn Omir roziyallohu anhu rivoyat qiladi. U kishining xabar berishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qilganlar:
مَا مِنْ أَحَدٍ يَتَوَضَّأُ فَيُحْسِنُ الْوُضُوءَ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، يُقْبِلُ عَلَيْهِمَا بِقَلْبِهِ وَوَجْهِهِ، إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ
Ma’nosi: “Hech bir kishi yoʻqki, u chiroyli qilib tahorat olsa-yu, soʻngra qalbi va yuzini (ya’ni butun diqqat-e’tiborini) unga qaratgan holda ikki rakat namoz oʻqisa, unga jannat vojib boʻladi.” Bu hadisda zikr etilgan “jannat vojib boʻladi” degan ibora Allohning bu amalga bogʻlagan ulkan va’dasi va fazilatini anglatadi. Hadis Sahih Muslimda rivoyat qilingan boʻlib, tahoratni puxta va e’tibor bilan ado etishning naqadar buyuk mukofotga sabab boʻlishini koʻrsatadi.
Bu masalada eng ta’sirli va qalblarni junbushga keltiruvchi dalillardan biri Bilol roziyallohu anhuga tegishlidir. Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam u kishidan: “Ey Bilol! Islomda qilgan amallaringdan qaysi biri seni eng koʻp umidvor qiladi? Chunki men jannatda oldimda sening oyoq tovushingni eshitdim”, deb soʻraganlar. Bilol roziyallohu anhu esa: “Men kecha yoki kunduzda qachon tahorat olsam, oʻsha tahoratdan keyin Alloh menga nasib qilganicha namoz oʻqirdim”, deb javob berganlar. Bu hadis Sahih al-Buxoriyda Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan boʻlib, Bilol roziyallohu anhuning ushbu amalni muntazam davom ettirishlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida alohida maqtovga sazovor boʻlgani koʻrinib turibdi.
Hanafiy mazhabidagi hukmi
Hanafiy mazhabida ham tahoratdan keyin ikki rakat namoz oʻqish mustahab/sunnat amal hisoblanadi. Hanafiy faqih Ibn Nujaym rahimahulloh “al-Bahr ar-Roiq” asarida tahoratdan keyingi ikki rakatni zikr qiladi. Shuningdek, Haskafiy “ad-Durr al-Muxtor”da: وَنُدِبَ رَكْعَتَانِ بَعْدَ الْوُضُوء ya’ni “Tahoratdan keyin ikki rakat namoz oʻqish mustahabdir”, deb bayon qilgan. Hanafiy manbalarda bu amal “tahiyyatul-vuzu” yoki “tahoratdan keyingi ikki rakat” sifatida keladi va bu hukm Hanafiy manbalariga tayangan holda fatvo beruvchi ulamolar tomonidan ham tasdiqlangan.
Eng afzali, tahoratdan keyin koʻp vaqt oʻtkazmay, a’zolar odatdagi sharoitda qurib ketishidan oldin ikki rakatni oʻqishdir. Lekin namoz oʻqish makruh boʻlgan vaqtlarda bu namoz oʻqilmaydi; Hanafiy Darul Ifta Deoband fatvosida ham tahoratdan keyingi ikki rakatni makruh vaqt boʻlmasa oʻqish mumkinligi bayon qilingan. Agar kishi tahoratdan keyin darhol farz namozini oʻqib qoʻysa, ayrim Hanafiy manbalarida farz namoz tahoratdan keyingi ikki rakatning fazilatini oʻz ichiga olishi mumkinligi aytilgan. Biroq alohida ikki rakatni nafl sifatida niyat qilib, xushu’ bilan oʻqish esa alohida fazilatli amal hisoblanadi. Shuni ta’kidlash kerakki, bu namozni “tahoratdan keyin albatta oʻqilishi shart boʻlgan namoz” deb tushunmaslik lozim, chunki u nafl va mustahab ibodatdir.
Namozning oʻqilishi
Tahoratni tugatgach, kishi qalbida Alloh taoloning roziligi uchun tahoratdan keyingi ikki rakat nafl namozni oʻqishni niyat qiladi. Niyatni til bilan arabcha aytish shart emas, asosiysi qalbdagi ixlosdir. Shundan soʻng odatdagi ikki rakat nafl namoz kabi tinch va xotirjam holda, xayolni chetga surib, ado etiladi. Maxsus biror sura oʻqish shart qilinmagan boʻlsa-da, birinchi rakatda Kofirun, ikkinchi rakatda Ixlos surasini oʻqish afzal amal sifatida zikr qilingan. Namozning mohiyati esa shundaki, tahorat orqali erishilgan tashqi poklik shu ikki rakat bilan Allohga boʻlgan ichki yuzlanishga aylanadi.
Movorounnahr ulamolari va tariqat pirlari esa bu namozni oʻqishda oʻziga xos bir goʻzal an’anani afzal koʻrishgan: birinchi rakatda Fotihadan keyin Qadr surasi ikki marta, ikkinchi rakatda esa bir marta zam sura qilib oʻqiladi. Namoz oxirida bu ibodatning savobi ota-ona haqiga bagʻishlanib, ular uchun duo qilinadi. Bu amaliyot mintaqamiz ulamolari va tariqat ahli orasida keng tarqalgan boʻlib, tahoratdan keyingi ikki rakatni Qur’oni karimning eng fazilatli suralaridan biri bilan bezash hamda uning savobini ota-onaga hadya etish orqali ularning ruhiga foyda yetkazish niyatini oʻzida mujassam etadi.
Namozdan keyingi duolar
Tahiyyatul-vuzu namozi uchun maxsus majburiy duo yoʻq, istagan duoni qilish mumkin. Biroq sunnatda tahoratdan keyin quyidagi zikrni aytish tavsiya etiladi:
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ
Oʻqilishi: Ashhadu alla ilaha illallohu vahdahu la sharika lah, va ashhadu anna Muhammadan ‘abduhu va rosuluh.
Ma’nosi: “Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq. U yagonadir, Uning sherigi yoʻq. Yana guvohlik beramanki, Muhammad sollallohu alayhi vasallam Uning bandasi va Rasulidir.” Hadisda bu zikrni aytgan kishi uchun jannatning sakkiz eshigi ochilishi haqida fazilat kelgan.
Shuningdek, quyidagi duoni ham oʻqish mumkin:
اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ
Oʻqilishi: Allohumma-j’alni minat-tavvabina vaj’alni minal-mutatahhirin.
Ma’nosi: “Ey Allohim, meni koʻp tavba qiluvchilardan va poklanuvchilardan qilgin.” Namozdan soʻng esa Movorounnahr ulamolari amaliyotiga koʻra, oʻqilgan namozning savobi ota-ona ruhiga bagʻishlanib, ular haqiga duo qilinadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, tahoratdan keyingi ikki rakat namoz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga ergashish, poklanishdan soʻng Allohga ibodat bilan yuzlanish va ota-onaning ruhiga savob yetkazishning goʻzal namunasidir. Bu amalni doimiy odat qilib olgan kishi Bilol roziyallohu anhu kabi ulugʻ fazilatlarga erishishi umid qilinadi.
Qurbonov Xayrulla
Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi mudarrisi
