DINDA ME’YORDAN OSHISH — JAMIYAT TINCHLIGI VA TOTUVLIGIGA TAHDID
13

"Tiled dome of a mosque in Samarkand, UzbekistanMore images of same photographer in lightbox:"
Din insonni ezgulik, adolat, sabr-toqat, mehr-oqibat va ma’naviy poklikka chorlaydigan ulug‘ qadriyatdir. U inson hayotiga mazmun bag‘ishlash, jamiyatda tinchlik, hamjihatlik va o‘zaro hurmatni qaror toptirishga xizmat qiladi. Biroq dinni noto‘g‘ri talqin qilish, unda me’yorni unutish va haddan oshish, ya’ni ifrotchilik hamda mutaassiblikka berilish inson va jamiyat uchun jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Avvalo, dinda me’yorning buzilishi uning asl mohiyatini noto‘g‘ri tushunishga olib keladi. Diniy ta’limotlar insonlarni mehribonlik, bag‘rikenglik, kechirimlilik va adolatga chaqiradi. Ifrotchilik esa bu ezgu tamoyillarning aksiga borib, dinni qo‘rquv, bosim va zo‘ravonlik vositasi sifatida talqin qilishga sabab bo‘lishi mumkin. Natijada insonlarni birlashtirishi lozim bo‘lgan qadriyatlar aksincha, ular o‘rtasida qarama-qarshilik paydo bo‘lishiga olib keladi.
Bundan tashqari, haddan oshish jamiyatda turli kelishmovchilik va bo‘linishlarni kuchaytiradi. Mutaassib qarashga berilgan shaxs o‘z fikrini yagona va mutlaq haqiqat deb bilib, boshqa qarashlarni qabul qilmasligi mumkin. Bunday munosabat esa oilada tushunmovchiliklar, jamiyatda nizolar va odamlar o‘rtasidagi o‘zaro ishonchning susayishiga sabab bo‘ladi.
Dinda haddan oshishning yana bir xavfli jihati — uning ayrim hollarda zo‘ravonlik va ekstremistik qarashlarga yo‘l ochishi mumkinligidir. Diniy tushunchalardan noto‘g‘ri foydalanadigan ayrim shaxs yoki guruhlar turli noqonuniy harakatlarini diniy shiorlar bilan oqlashga urinadi. Bunday holatlar inson hayoti va jamiyat osoyishtaligiga, shuningdek, mamlakat xavfsizligiga jiddiy tahdid tug‘diradi.
Haddan tashqari mutaassiblik insonning fikrlash doirasini ham toraytiradi. Bunday holatda mustaqil fikr yuritish, savol berish, bilim izlash va voqealarga xolis baho berish qobiliyati susayadi. Vaholanki, din insonni ilm olish, tafakkur qilish, ezgulikni anglash va hayotga oqilona munosabatda bo‘lishga undaydi.
Ayniqsa, yoshlarning turli noto‘g‘ri diniy qarashlar ta’siriga tushib qolishi jiddiy muammolardan biridir. Hayotiy tajribasi va bilimlari yetarli shakllanmagan yoshlar yolg‘on va’dalar, noto‘g‘ri talqinlar yoki soxta da’vatlarga tez ishonib qolishi mumkin. Shu sababli yoshlarni to‘g‘ri diniy bilim, ma’rifat, sog‘lom tafakkur va milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, dinda me’yorni unutish va haddan oshish insonning ma’naviy hayoti hamda jamiyat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan xavfli holatdir. Dinni to‘g‘ri anglash, ishonchli bilimga tayanish, mo‘tadillik, bag‘rikenglik va sabr-toqat tamoyillariga amal qilish orqali bunday salbiy holatlarning oldini olish mumkin. Zero, sog‘lom diniy tushuncha insonni ezgulikka chorlaydi, jamiyatda esa tinchlik va hamjihatlikni mustahkamlaydi.
Jaxanov Sirojiddin, islom ta’lim muassasasi o’qituvchi
Xo’ja ilm koni jome masjidi imom xatibi
