MUSULMONLARNING ILM-FAN RIVOJIGA QO‘SHGAN HISSASI
50

Islom dini ilm olishga alohida e’tibor qaratgan din hisoblanadi. Qur’oni karimning ilk nozil bo‘lgan oyati “O‘qi!” deya boshlanishi ham ilmning naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) ham ilm olishni har bir musulmon erkak va ayol uchun farz ekanini ta’kidlaganlar. Shu bois musulmon olimlari tarix davomida ilm-fan taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shib, insoniyat sivilizatsiyasining rivojlanishiga xizmat qilganlar.
Qur’onda ilm egalari yuksak maqomga ega ekani bayon qilingan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
“Alloh sizlardan iymon keltirganlarni va ilm berilganlarni darajalar bilan yuksaltirur.” (Mujodala surasi, 11-oyat)
Shuningdek, Rasululloh (s.a.v.):
“Kim ilm izlash yo‘liga kirsa, Alloh unga jannat yo‘lini osonlashtiradi”, deganlar.
Ana shu targ‘ibot musulmon jamiyatida ilm-fanga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirgan.
VIII–XIII asrlar musulmon dunyosining ilmiy yuksalish davri hisoblanadi. Bu davrda kutubxonalar, madrasalar va ilmiy markazlar tashkil etildi. Ayniqsa, Bag‘doddagi Baytul Hikma turli xalqlarning ilmiy merosini arab tiliga tarjima qilish va yangi ilmiy tadqiqotlar olib borish markaziga aylandi.
Musulmon olimlari yunon, hind va fors ilmiy merosini o‘rganibgina qolmay, uni yanada rivojlantirib, yangi kashfiyotlar yaratdilar.
Musulmon olimlari algebra va arifmetika rivojiga katta hissa qo‘shganlar. Ayniqsa, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy algebra faniga asos solgan olim sifatida tanilgan. Uning ishlari tufayli “algebra” va “algoritm” atamalari dunyo ilm-faniga kirib kelgan.
Abu Ali ibn Sino tibbiyot tarixidagi eng buyuk olimlardan biridir. Uning «Tib qonunlari» asari asrlar davomida Sharq va Yevropa universitetlarida asosiy darslik sifatida foydalanilgan. U kasalliklarni aniqlash, davolash va gigiyena masalalariga oid muhim ilmiy qarashlarni ilgari surgan.
Mirzo Ulug‘bek Samarqandda mashhur rasadxona barpo ettirib, yulduzlar katalogini tuzgan. Uning astronomik kuzatuvlari o‘z davri uchun juda aniq bo‘lib, keyingi ilmiy tadqiqotlarga asos bo‘lgan.
Jobir ibn Hayyon tajriba usuliga asoslangan kimyo fanining rivojiga katta hissa qo‘shgan. U laboratoriya jihozlari va moddalarni ajratish usullarini takomillashtirgan.
Abu Rayhon Beruniy geografiya, geologiya, astronomiya va tarix fanlarida bebaho ilmiy meros qoldirgan. U Yerning o‘lchamlari va tabiiy hodisalarni ilmiy asosda tushuntirishga harakat qilgan.
Musulmon olimlarining asarlari keyinchalik lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa universitetlarida keng o‘qitilgan. Bu ilmiy meros Uyg‘onish davri rivojlanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi zamonaviy matematika, tibbiyot, astronomiya va boshqa ko‘plab fanlarda musulmon olimlari yaratgan ilmiy asoslarning izlari saqlanib qolgan.
Musulmonlar ilm-fan tarixida beqiyos o‘rin egallaydilar. Ular nafaqat mavjud bilimlarni saqlab qolgan, balki yangi ilmiy yo‘nalishlarni rivojlantirib, insoniyat taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shganlar. Islom dini ilm olishni ibodat darajasiga ko‘targani sababli musulmon olimlari dunyo ilm-fanining rivojida muhim o‘rin tutganlar. Bugungi kunda ham ularning ilmiy merosi yoshlarni ilm izlash, izlanish va jamiyat taraqqiyoti yo‘lida xizmat qilishga undaydi.
Xoja Buxoriy o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi Homidov Hikmatulloh
