HADIS ILMINING PAYDO BO‘LISHI VA RIVOJLANISHI
18

Islom dinida Qur’oni Karimdan keyingi ikkinchi asosiy manba hadis hisoblanadi. Hadislar Payg‘ambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamning so‘zlari (qavl), amallari (fi’l) va ma’qullashlari (taqrir)dan iborat. Qur’oni Karimning ko‘plab hukmlari hadislar orqali sharhlanadi va amaliyotga tatbiq etiladi. Shu bois hadis ilmi Islom ilmlari ichida eng muhim fanlardan biri sanaladi. Ushbu maqolada hadis ilmining paydo bo‘lishi, rivojlanish bosqichlari va mashhur muhaddislarning ilmiy merosi haqida so‘z yuritiladi.
Qur’oni Karimda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamga itoat qilish Allohga itoat qilish bilan tenglashtirilgan. Alloh taolo marhamat qiladi:
«Kim Payg‘ambarga itoat qilsa, bas, Allohga itoat qilibdi.»
(Niso surasi, 80-oyat).
Yana bir oyatda:
«Payg‘ambar sizlarga nima bersa, uni olinglar, nimadan qaytarsa, undan qaytinglar.»
(Hashr surasi, 7-oyat).
Bu oyatlar sunnat va hadislarning Islomdagi huquqiy hamda diniy ahamiyatini ko‘rsatadi.
Hadis – Payg‘ambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan:
so‘zlar (qavliy hadis);
amallar (fi’liy hadis);
ma’qullashlar (taqririy hadis);
ayrim ulamolar nazarida sifatlari (xulqiy va jismoniy) haqidagi rivoyatlardir.
Hadislar musulmonlarning ibodat, muomala va axloqiy hayotini tartibga soluvchi muhim manba hisoblanadi.
Hadis ilmi Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam hayotlik davrlaridayoq shakllana boshlagan. Sahobalar u zotning har bir so‘z va amallarini diqqat bilan kuzatib, yod olar edilar. Ba’zilari ularni yozib ham borganlar.
Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Mendan eshitgan narsani eshitganidek boshqalarga yetkazgan kishining yuzini Alloh yorug‘ qilsin.»
(Imom Termiziy rivoyati)
Bu hadis sahobalarni hadislarni yodlash va boshqalarga yetkazishga rag‘batlantirgan.
Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam vafotlaridan so‘ng sahobalar hadislarni ehtiyotkorlik bilan rivoyat qildilar. Ular noto‘g‘ri rivoyat qilishdan qo‘rqib, faqat aniq eshitgan hadislarini rivoyat qilardilar.
Ko‘p hadis rivoyat qilgan sahobalardan Abu Hurayra, Abdulloh ibn Umar, Oisha binti Abu Bakr, Abdulloh ibn Abbos, Anas ibn Molik mashhur bo‘lganlar.
Dastlab Qur’on oyatlari bilan aralashib ketmasligi uchun hadislarni ommaviy yozishga ehtiyotkorlik bilan yondashilgan. Keyinchalik Qur’on to‘liq jamlangach, hadislarni yozib olish kengaydi.
Hijriy II asr boshlarida Umar ibn Abdulaziz hadislarni to‘plashga alohida e’tibor qaratib, olimlarga ularni yozib jamlashni tavsiya qildi. Bu hadis ilmi tarixida muhim burilish bo‘ldi.
Hijriy II–III asrlarda hadis ilmi yuksak taraqqiyot bosqichiga chiqdi. Muhaddislar uzoq safarlarga chiqib, hadislarni ishonchli roviylardan yig‘dilar. Natijada eng mashhur hadis to‘plamlari vujudga keldi.
Hadislar ishonchlilik darajasiga ko‘ra quyidagicha tasniflanadi:
Sahih hadis – barcha shartlarga javob beradigan ishonchli hadis.
Hasan hadis – sahihdan bir oz pastroq, ammo hujjat bo‘la oladigan hadis.
Zaif hadis – sanad yoki roviylaridagi kamchilik sababli zaif hisoblangan hadis.
Mavzu’ hadis – to‘qib chiqarilgan hadis.
Muhaddislar hadislarning sahihligini aniqlash uchun juda qat’iy mezonlarni ishlab chiqqanlar.
Hadis ilmi rivojida Movarounnahr zaminidan yetishib chiqqan olimlarning hissasi beqiyosdir. Ayniqsa Imom al-Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi allomalar hadis ilmini yuksak darajaga olib chiqqanlar.
Hadis ilmi Qur’oni Karimni to‘g‘ri anglash va Islom shariatini mukammal o‘rganishda asosiy fanlardan biridir. Sahobalarning fidoyiligi, muhaddislarning ilm yo‘lida qilgan mashaqqatli safarlari va hadislarni tekshirishda qo‘llagan qat’iy uslublari tufayli Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari ishonchli ravishda bizgacha yetib kelgan. Bugungi kunda ham hadis ilmini o‘rganish musulmonlarning diniy bilimini mustahkamlash va sunnatga amal qilishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Xoja Buxoriy o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi Homidov Hikmatulloh
