Мутаассиблик эркин фикрлашга тўсқинлик қилади
36

Бугунги кунда жамият тараққиёти, аввало, инсоннинг фикрлаши, дунёқараши ва онгининг кенглигига боғлиқ. Инсон қанчалик эркин ва танқидий фикрлай олса, у шунчалик тўғри қарорлар қабул қилади ва жамият ривожига ҳисса қўшади. Бироқ бундай тараққиётга тўсиқ бўлувчи омиллардан бири — мутаассибликдир.
Мутаассиблик — бу муайян фикр, ғоя ёки қарашга кўр-кўрона ёпишиб олиш, бошқа фикрларни инкор этиш ва қабул қилмаслик ҳолатидир. Бундай ҳолатда инсон ўз қарашини мутлақ ҳақиқат деб билади ва бошқаларнинг фикрига нисбатан тоқатсиз бўлиб қолади. Натижада унинг тафаккур доираси чекланади, янги ғоя ва билимларни қабул қилиш қобилияти пасаяди.
Мутаассиб инсон танқидий фикрлашдан йироқ бўлади. У ахборотни таҳлил қилмайди, манбасини текширмайди ва унинг тўғри ёки нотўғри эканини англашга ҳаракат қилмайди. Бу эса уни турли ёт ғоялар ва манипуляцияларга осонликча алданиб қолишга олиб келади. Аслида эса танқидий фикрлаш инсонни турли хатарлардан ҳимоя қилувчи муҳим қобилиятдир.
Эркин фикрлаш — тараққиётнинг асосидир. Эркин фикрлайдиган инсон турли қарашларни солиштириб кўради, далилларга асосланади ва хулоса чиқаради. У ўз фикрини ҳимоя қила олади, бироқ зарур бўлса, уни қайта кўриб чиқишдан ҳам қўрқмайди. Мутаассиблик эса айнан ана шу жараёнга тўсқинлик қилади, инсонни бир хил фикр доирасида ушлаб туради.
Тарихга назар ташласак, жамиятларда мутаассиблик кучайган даврларда илм-фан ва маданият ривожи секинлашганини кўриш мумкин. Аксинча, очиқ фикрлаш, бағрикенглик ва мулоқот устувор бўлган жамиятлар тараққий этган. Демак, мутаассиблик нафақат алоҳида шахс, балки бутун жамият ривожига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Ёшлар тарбиясида бу масала айниқса муҳим. Уларни эркин фикрлашга, савол беришга, изланишга ва турли қарашларни таҳлил қилишга ўргатиш зарур. Чунки келажак айнан шундай фикрлайдиган авлод қўлида бўлади.
Хулоса қилиб айтганда, мутаассиблик инсон тафаккурини чеклайди, унинг интеллектуал ва маънавий ўсишига тўсқинлик қилади. Эркин ва танқидий фикрлаш эса инсонни камолотга етаклайди. Шу боис ҳар биримиз мутаассибликдан йироқ бўлиб, очиқ, изланувчан ва таҳлил қилувчи фикр эгаси бўлишга интилишимиз лозим.
Мутаассиблик — бу муайян фикр, ғоя ёки қарашга кўр-кўрона ёпишиб олиш, бошқа фикрларни инкор этиш ва қабул қилмаслик ҳолатидир. Бундай ҳолатда инсон ўз қарашини мутлақ ҳақиқат деб билади ва бошқаларнинг фикрига нисбатан тоқатсиз бўлиб қолади. Натижада унинг тафаккур доираси чекланади, янги ғоя ва билимларни қабул қилиш қобилияти пасаяди.
Мутаассиб инсон танқидий фикрлашдан йироқ бўлади. У ахборотни таҳлил қилмайди, манбасини текширмайди ва унинг тўғри ёки нотўғри эканини англашга ҳаракат қилмайди. Бу эса уни турли ёт ғоялар ва манипуляцияларга осонликча алданиб қолишга олиб келади. Аслида эса танқидий фикрлаш инсонни турли хатарлардан ҳимоя қилувчи муҳим қобилиятдир.
Эркин фикрлаш — тараққиётнинг асосидир. Эркин фикрлайдиган инсон турли қарашларни солиштириб кўради, далилларга асосланади ва хулоса чиқаради. У ўз фикрини ҳимоя қила олади, бироқ зарур бўлса, уни қайта кўриб чиқишдан ҳам қўрқмайди. Мутаассиблик эса айнан ана шу жараёнга тўсқинлик қилади, инсонни бир хил фикр доирасида ушлаб туради.
Тарихга назар ташласак, жамиятларда мутаассиблик кучайган даврларда илм-фан ва маданият ривожи секинлашганини кўриш мумкин. Аксинча, очиқ фикрлаш, бағрикенглик ва мулоқот устувор бўлган жамиятлар тараққий этган. Демак, мутаассиблик нафақат алоҳида шахс, балки бутун жамият ривожига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Ёшлар тарбиясида бу масала айниқса муҳим. Уларни эркин фикрлашга, савол беришга, изланишга ва турли қарашларни таҳлил қилишга ўргатиш зарур. Чунки келажак айнан шундай фикрлайдиган авлод қўлида бўлади.
Хулоса қилиб айтганда, мутаассиблик инсон тафаккурини чеклайди, унинг интеллектуал ва маънавий ўсишига тўсқинлик қилади. Эркин ва танқидий фикрлаш эса инсонни камолотга етаклайди. Шу боис ҳар биримиз мутаассибликдан йироқ бўлиб, очиқ, изланувчан ва таҳлил қилувчи фикр эгаси бўлишга интилишимиз лозим.
Азамат Усмонов
