“TEMUR TUZUKLARI” — DUNYONING ENG QADIMGI KONSTITUTSIYALARIDAN BIRIMI?

60

Bitta savol bilan boshlaylik

Siz “Konstitutsiya” degan so‘zni eshitganda, ehtimol, 1787-yildagi Amerika Konstitutsiyasini yoki 1789-yildagi Fransiya Deklaratsiyasini esga olasiz. Lekin bir o‘ylab ko‘ring: Amir Temur o‘z davlatini boshqarish uchun yozib qoldirgan qonunlar to‘plami ulardan qariyb 400 yil oldin tuzilgan edi.

“Temur tuzuklari” — bu shunchaki bir hukmdorning xotiralari emas. Bu davlatni qanday boshqarish, qonunlarni qanday qo‘llash, armiyani qanday tashkil etish va adolatni qanday ta’minlash kerakligi haqidagi tizimli qoidalar majmuasi. Xo‘sh, uni haqiqatan ham “qadimgi Konstitutsiya” deb atash mumkinmi? Keling, birgalikda o‘ylab ko‘ramiz.

Konstitutsiya deganda nimani tushunamiz?

Zamonaviy ta’rifga ko‘ra, konstitutsiya — davlatning asosiy boshqaruv tamoyillarini, fuqarolar huquqlarini, hokimiyat tuzilmasini va qonun ustuvorligini belgilovchi hujjat. Ko‘pchilik konstitutsiyalar uchun uchta umumiy belgi xarakterli:

  • Birinchi belgi: Davlat boshqaruvini tartibga soluvchi yozma qoidalar mavjud bo‘lishi.
  • Ikkinchi belgi: Hokimiyatning tuzilishi va vazifalari aniq belgilanishi.
  • Uchinchi belgi: Adolat va qonun ustuvorligiga tayanilishi.

Endi “Temur tuzuklari”ga qarasak: u davlatni boshqarishning harbiy, ma’muriy, moliyaviy va axloqiy tamoyillarini bir joyda mujassamlashtirgan. Akademik Sh. Muhammadiyev bu asarni aynan “Temuriylar davlatining qadimgi Konstitutsiyasi” deb atagan — va buning asosi bor.

“Temur tuzuklari” qachon va qanday yozilgan?

Amir Temur 1370-yil aprel oyidan boshlab, ya’ni taxtga o‘tirgan dastlabki kunlaridanoq, davlat ishlarini yozma qoidalar asosida yuritishga kirishdi. Bu tasodifiy emas edi: u hukmronlik qilayotgan Movarounnahr hududida islom huquqi — fiqh yuksak darajada rivojlangan, va xalq adolatli boshqaruvni qonuniy asosga tayangan holda kutardi.

Tarixiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, Temur bu hujjatni bir necha bor o‘z qo‘li bilan ko‘rib chiqqan, ba’zi qismlarini tahrir qilgan, voqealarning aniq va haqiqatga mos bo‘lishi uchun maxsus tekshiruvchilar yuborgan. Arab tarixchisi Ibn Arabshoh esa Temurning tarixiy manbalarni o‘qishdan va o‘qituvchilarni savol bilan sinashdan ham tap tortmasligini alohida ta’kidlaydi.

“Agar “Tuzuklar” va “Yaso” qonunlarining mohiyatini unutib qo‘ysak, Temurning qisqa muddatda shuncha saltanatni egallab, kuchli monarxlarni taxtdan ag’darganini tushunib bo‘lmaydi.”

— R. Rahmonaliyev, tarixchi

Qaysi tilda yozilgan? Bu nima uchun muhim?

“Temur tuzuklari” dastlab eski o‘zbek — chig’atoy tilida yozilgan. Bu o‘sha davrda Movarounnahr davlat idorasida ishlatiladigan asosiy til edi. Temur devonida uyg’ur mirzolari barcha rasmiy hujjatlarni aynan shu tilda yuritar edi.

Bu savol nima uchun muhim? Chunki ba’zi tarixchilar asarni XVII asrda forscha yozilgan deb da’vo qilishgan. Ammo “tuzuk” so‘zining o‘zi turkiy bo‘lib, “qonun”, “tartib”, “nizom” degan ma’noni bildiradi. Asardagi qisqalik, aniqlik va bezaksiz uslub ham aynan turkiy til ruhiga mos. Shuningdek, asarda arabcha va forscha manbalar uchun odatiy bo‘lgan mubolag’ali iboralar deyarli uchramaydi.

XVII asrda Abu Tolib al-Husayniy at-Turbatiy Yamandan asarning turkiy nusxasini topib, uni forsga tarjima qildi. Keyinchalik bu nusxa ingliz, fransuz, urdu, hind, rus va o‘zbek tillariga o‘girildi. Ya’ni asl nusxa tarkida bo‘lgan — keyingi nusxalarga emas.

Asarning dunyo bo‘ylab sayohati

“Temur tuzuklari”ning tarixi — bu o‘zi alohida bir sarguzasht. Asar Temur devonida tuzilgandan so‘ng, asrlar davomida turli qo‘llarda bo‘lib, dunyo bo‘ylab aylanib chiqdi:

  • XIV–XV asr: Asar Temur devonida tuziladi, eski o‘zbek tilida saqlanadi.
  • XVII asr (1637): Abu Tolib al-Husayniy Yaman kutubxonasidan topib, forsga tarjima qiladi; Boburiy hukmdor Shoh Jahonga taqdim etadi.
  • 1779-yil: Ingliz mayor U. Deyvi Hindistonda nusxani topib, Angliyaga olib boradi va inglizchaga tarjima qiladi.
  • 1783-yil: Oksford universiteti forsiy to‘liq matnni nashr etadi.
  • 1787-yil: Fransuz sharqshunosi L. Langle fransuzchaga tarjima qiladi.
  • XIX asr: Hind, urdu, fors tillariga tarjimalar amalga oshiriladi.
  • 1894–1999: Rus tiliga uch bor tarjima qilinadi.
  • 1991-yil: O‘zbekistonda mustaqillikdan so‘ng o‘zbek tilida alohida kitob sifatida nashr etiladi.

Bu ro‘yxatga qarasangiz, “Temur tuzuklari” Sharq va G’arb olimlari tomonidan asrlar davomida qiziqish bilan o‘rganilgan. Napoleon kodifikatsiyasi bilan qiyoslaganlar ham bo‘lgan. Fransuz olimi L. Langle esa uni “davlatni boshqarish va uni saqlab qolish san’ati haqidagi risola” deb atagan.

Nega bu asar uzoq yillar inkor etildi?

Qiziq savol: agar asar shunday muhim bo‘lsa, nega sovet davrida u “soxta” deb hisoblanib, o‘qitilmadi?

Buning siyosiy sabablari bor edi. XIX asrda rus tarixchisi T. N. Granovskiy Amir Temurni “yo‘ltosar va talonchi” sifatida tasvirladi. Keyinchalik mashhur sharqshunos akademik V. V. Bartold ham “Tuzuklar”ni XVII asrdagi kompilativ matn deb atadi — ammo bu da’vosini birorta hujjatli dalil bilan asoslay olmadi.

1967-yilda Alihonto‘ra Sog’uniyning “Guliston” jurnalida e’lon qilgan tarjimasi Markaziy Qo‘mita tomonidan tanqidga uchradi va nashr to‘xtatildi. Sovet mafkurasi Ivan Grozniyning asar yozishiga ishonishga chaqirar, lekin 27 davlatni birlashtirgan Sohibqiron Temurning savodxonligiga shubha bilan qaratardi.

“Temurday buyuk shoh va inson xotirasiga munosabatni ko‘rib achinib ketasan… u o‘z xalqini yuksak taraqqiyot bosqichiga olib chiqqan, madaniyatli hukmdor edi.”

— D. N. Logofet, rus sharqshunosi

Xo‘sh, u haqiqatan ham Konstitutsiyami?

To‘g’ridan-to‘g’ri javob beradigan bo‘lsak: ha, “Temur tuzuklari” zamonaviy ma’noda formal konstitutsiya emas. Unda fuqarolar huquqlari ro‘yxati yoki saylov tartibi yo‘q. Ammo u o‘z davri uchun davlat boshqaruvining yozma asosi, ya’ni amaliy konstitutsiya vazifasini bajargan.

Quyidagi fikrni yodda tuting: dunyodagi ko‘pgina qadimgi hujjatlar — Magna Carta (1215), Liberum Veto, hatto Hammurapi qonunlari — ham zamonaviy tasnif bo‘yicha “to‘liq konstitutsiya” deb atalmas edi. Biroq ular huquq tarixining tosh poydevori sifatida e’tiraf etiladi. Xuddi shunday yondashuv “Temur tuzuklari”ga nisbatan ham adolatli bo‘ladi.

Yuridik fanlar doktori K. Saidova bu asarni “Amir Temur davrining eng muhim huquqiy hujjati” deb ataydi. Ahmad Donish esa shunday yozadi: kim hijriy VIII asrning yangilovchilarini bilmoqchi bo‘lsa, avvalo “Tuzuki Temuriy”ni o‘qisin.

Demak, “Temur tuzuklari” — bu 600 yil oldin yaratilgan, dunyo bo‘ylab aylanib chiqqan, turli tillarga tarjima qilingan va hamon o‘z qimmatini yo‘qotmagan noyob tarixiy-huquqiy meros. Uni o‘rganish — nafaqat o‘tmishni bilish, balki bugungi davlat boshqaruvi haqida chuqurroq o‘ylash imkoniyati hamdir.

Nilufar BERDIYEVA

Xoja Buxoriu islom ta’lim muassasasi

 Maqola tayyorlangan manba: “Temur tuzuklari” bo‘yicha tarixiy-ilmiy materiallar asosida.