Axloqiy inqiroz va uning yechimlari

Jamiyatning barqarorligi avvalo uning axloqiy poydevoriga bog‘liq. Qadriyatlar zaiflashgan joyda ijtimoiy muammolar, ishonchsizlik va beqarorlik kuchayadi. Shu bois axloqiy inqiroz masalasi nafaqat ijtimoiy, balki ma’naviy va diniy nuqtai nazardan ham muhimdir. Islom ta’limoti inson axloqini isloh qilishni jamiyat islohining asosi sifatida ko‘radi.

Axloqiy inqiroz – bu jamiyatda yaxshilik va yomonlik mezonlari zaiflashishi, mas’uliyat hissi pasayishi va ma’naviy qadriyatlar qadrsizlanishi jarayonidir.

Qur’oni karimda insonning ma’naviy holati jamiyat holatiga bog‘liq ekani ta’kidlanadi:

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ

“Albatta, Alloh biror qavm o‘zlaridagi narsani (ne’matlarga nisbatan munosabatni) o‘zgartirmagunlaricha, ulardagi narsani (holatni yomon holatga) o‘zgartirmas”. (Ra’d surasi, 11-oyat).

Бу оят ахлоқий ислоҳот жамиятнинг ўзидан бошланишини англатади.

Axloqiy inqirozning asosiy sabablari

1. Ma’naviy tarbiyaning susayishi

Oila va ta’limda axloqiy qadriyatlar yetarli shakllanmasa, jamiyatda befarqlik kuchayadi.

2. Dunyoparastlik va moddiylik

Qur’oni karimda dunyo manfaatini mutlaq maqsad qilish tanqid qilinadi:

تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآَخِرَةَ

“(Siz – mo‘minlar) dunyo matohini istaysiz. Alloh esa (sizlar uchun) oxiratni ravo ko‘radi”. (Anfol surasi, 67-oyat).

3. Axborot muhiti ta’siri

Nazoratsiz axborot inson ongi va qadriyatlariga ta’sir ko‘rsatadi, natijada ma’naviy immunitet zaiflashadi.

Axloqiy inqirozning oqibatlari

• Ishonch muhitining yo‘qolishi
• Oilaviy munosabatlarning buzilishi
• Zo‘ravonlik va jinoyatchilikning ortishi
• Yoshlarda maqsadsizlik

Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam jamiyatda axloq buzilishi og‘ir oqibatlarga olib kelishidan ogohlantirganlar:

عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: أَقْبَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:
يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ، خَمْسٌ إِذَا ابْتُلِيتُمْ بِهِنَّ — وَأَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ تُدْرِكُوهُنَّ — لَمْ تَظْهَرِ الْفَاحِشَةُ فِي قَوْمٍ قَطُّ حَتَّى يُعْلِنُوا بِهَا، إِلَّا فَشَا فِيهِمُ الطَّاعُونُ وَالْأَوْجَاعُ الَّتِي لَمْ تَكُنْ مَضَت فِي أَسْلَافِهِمُ الَّذِينَ مَضَوْا…

Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:

“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:

“Ey muhojirlar jamoasi! Agar sizlar besh narsaga mubtalo bo‘lsangiz, Allohdan panoh so‘raymanki, ularga yetib bormanglar: Bir qavm orasida fahsh ishlar oshkora qilinsa, ular orasida avvalgi avlodlarda bo‘lmagan vabo va kasalliklar tarqaladi”, dedilar”. (Ibn Moja rivoyati).

Axloqiy inqirozni bartaraf etish yo‘llari

1. Axloqiy tarbiyani tiklash

Islom ta’limotlariga ko‘ra, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning yuborilishlaridan asosiy maqsad ham axloqni kamolga yetkazishdir:

عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: إنما بعثت لأتمم مكارم الأخلاق رواه أحمد

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:

“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:

“Men faqat go‘zal axloqni mukammal qilish uchun yuborildim”, dedilar”. (Imom Ahmad rivoyati).

2. Oila institutini mustahkamlash

Oila – axloqiy tarbiyaning birinchi maktabi. Hurmat, mehr va mas’uliyat muhiti jamiyat barqarorligini ta’minlaydi.

3. Adolat va mas’uliyatni kuchaytirish

Qur’oni karimda adolat jamiyat barqarorligining asosi sifatida keladi:

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ

“Albatta, Alloh adolatga va yaxshilik qilishga buyuradi”. (Nahl surasi, 90-oyat).

4. Shaxsiy ma’naviy islohot

Har bir inson o‘z axloqi uchun javobgar ekani ta’kidlanadi:

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ

“Bas, kimki (dunyodа) zarra miqdorida yaxshilik qilgan bo‘lsa, (qiyomat kuni) uni ko‘rar”. (Zalzala surasi, 7-oyat).

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, axloqiy inqiroz jamiyat barqarorligiga tahdid soluvchi katta muammo. Uni bartaraf etish uchun tarbiya, adolat, ma’rifat va shaxsiy mas’uliyat birgalikda bo‘lishi lozim. Islom ta’limoti axloqni isloh qilish orqali jamiyatni isloh qilish mumkinligini ta’kidlaydi. Shu bois ma’naviy qadriyatlarni mustahkamlash har bir davr uchun eng dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.

OMON Qodirov, ta’lim muassasasi o’qituvchisi

Usmonov

See author's posts