Salafiylik atamasining suniy yartilishi va uning xatarlari

27

Annotatsiya

Mazkur maqolada Islom tafakkuri tarixida muhim o‘rin tutgan “salaf” tushunchasining lug‘aviy va istilohiy mazmuni ilmiy-mantiqiy asosda tahlil qilinadi. Muallif “salaf” atamasining oddiy tarixiy nisbiylikni emas, balki dinni anglashdagi fundamental metodologik mezonni anglatishini asoslab beradi. Ilk uch afzal asr — sahobalar, tobi’iylar va tobi’ut-tobi’iylar davrining ustunligi ularning nubuvvat manbaiga yaqinligi bilan izohlanadi hamda bu davrning manhajiy ahamiyati ochib beriladi.

Shuningdek, salafga ergashish masalasi tarixiy shakl va tashqi ko‘rinishlarni takrorlash emas, balki ular asos solgan ijtihodiy va usuliy metodologiyani davom ettirish ekani dalillar bilan ko‘rsatib beriladi. Maqolada “salafiylik” atamasining keyingi davrlarda sun’iy ravishda mafkuraviy oqim sifatida shakllanishi tanqidiy tahlil qilinib, salaf manhaji butun ummatga xos umumiy ilmiy meros ekani ta’kidlanadi.

Kalit soʼzlar: salafiylik, salaf soʼzining lugʼaviy manosi, uch asr manhaji, umumiy mezon.

Islom tafakkuri silsilasida “salaf” tushunchasi shunchaki tarixiy davrni emas, balki dinni tushunishning eng fundamental o‘lchovini anglatadi. Bugungi kunda bu atama turli siyosiy va mafkuraviy tortishuvlar markazida qolayotgani sababli, uning asl mohiyatini ilmiy va mantiqiy tahlil qilish nihoyatda dolzarbdir. Biz “salaf” deganda nimani tushunishimiz kerak? Bu shunchaki o‘tmishga bo‘lgan sog‘inchmi yoki ilmiy asoslangan metodologiyami?

Agar biz “salaf” so‘zini faqat lug‘at nuqtai nazaridan ko‘rib chiqsak, u vaqtlar almashinuvi bilan o‘zgarib turadigan, o‘ta nisbiy ma’noni anglatadi. Bu jihatdan u “oldin” so‘zining sinonimidir. Mantiqan yondashsak, har bir o‘tgan zamon o‘zidan keyin keladigan avlodlar uchun “salaf” (o‘tmishdosh), o‘zidan oldingilar uchun esa “xalaf” (voris) hisoblanadi.

Biroq, Islom ilmiy an’anasida bu so‘z o‘zining lug‘aviy kengligidan chiqib, barqaror va aniq istilohiy ma’no kasb etgan. Bu ma’noda u endi boshqa tushunchalarga ko‘chmaydi. Istilohda “salaf” deganda, Muhammad alayhissalom ummatining eng afzal, ergashishga va namuna olishga munosib bo‘lgan ilk uch asri tushuniladi. Bu chegara tasodifiy emas, balki Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning: “Odamlarning eng yaxshisi — mening asrimdagilar, so‘ng ulardan keyin kelganlar, so‘ng yana ulardan keyin kelganlardir” degan mashhur hadislari bilan muhrlangan.

Xo‘sh, nega aynan shu uch asr? Bu savolga javob berishda biz bu avlodlarning nubuvvat manbaiga bo‘lgan yaqinligiga e’tibor qaratishimiz lozim.

  1. Birinchi halqa — Sahobalar: Ular vahiy nozil bo‘lishiga guvoh bo‘lgan, ilohiy hukmlarni bevosita Rasulullohdan qabul qilgan avloddir. Ularning qalbi va ongi begona falsafalar yoki keyinchalik paydo bo‘lgan bid’atlar bilan bulg‘anmagan edi.
  2. Ikkinchi halqa — Tobi’iylar: Ular ilm va hidoyatni bevosita sahobalardan, ya’ni nubuvvat xonadonining havosidan nafas olgan kishilardan qabul qildilar.
  3. Uchinchi halqa — Tobi’ut-tobi’iylar: Bu davr sof islomiy fitratning va begona madaniy ta’sirlardan xoli bo‘lgan islomiy didning so‘nggi davribo‘ldi.

Shundan so‘ng, islom olamiga turli begona falsafalar, adashgan firqalar va havoyi nafsga asoslangan oqimlar kirib kela boshladi. Anas ibn Molikdan rivoyat qilingan: “Sizlarga shunday zamon keladiki, undan keyingisi undan ham yomonroq bo‘ladi” degan so‘zlar aynan mana shu ma’naviy va metodologik tanazzulning boshlanishiga ishoradir.

Maqolamizning eng bahsli va muhim nuqtasi shundaki: salafga ergashish ularning tarixiy qiyofasini so‘zma-so‘z takrorlashni anglatadimi?

Agarda biz salaf yo‘lini ularning kiygan kiyimi, yegan taomi yoki ishlatgan asbob-uskunalarini aynan takrorlash deb tushunsak, biz katta xatoga yo‘l qo‘yamiz. Chunki salaflarning o‘zlari ham o‘z hayotlarida bunday “muzlab qolgan” munosabatda bo‘lmaganlar. Ular hayotning tabiiy rivojiga, urf-odatlarning o‘zgarishiga va ilmiy ehtiyojlarga moslashuvchan edilar.

Tarixiy misollar:

  • Payg‘ambarimiz (s.a.v.) dastlab maktublarini muhrlamagan edilar, ammo xorijiy podshohlar muhrsiz xatni qabul qilmasligi ma’lum bo‘lgach, darhol uzuk-muhr yasatdilar.
  • Madinadagi masjid dastlab xurmo tanalaridan qurilgan edi, ammo Usmon (r.a.) davriga kelib, u tosh va ohak bilan mustahkamlandi.
  • Qozilik amaliyotida Shurayh qozining: “Odamlar yangilik chiqardilar, men ham yangilik kiritdim” degan so‘zi shuni ko‘rsatadiki, salaf davri vakillari jamiyatdagi o‘zgarishlarga nisbatan ijtihodiy yondashganlar.

Demak, salafga ergashish — ularning aytgan har bir harfida qotib qolish emas, balki ular asos solgan metodologiyaga (matnlarni tushunish, ijtihod qilish va shar’iy maqsadlarni anglash asoslariga) suyanishdir.

Bugungi kunda “salaf” so‘zidan “salafiylik” degan yangi bir “izm” (izm — oqim) yasash tendensiyasi kuzatilmoqda. Bu juda katta ilmiy xatodir. Nega? Chunki bu holda muayyan bir guruh ushbu nomni o‘ziga xususiy qilib oladi va natijada o‘zini boshqa musulmonlardan ajratib qo‘yadi.

Haqiqat shuki, “salafiylik” degan alohida jamoa yoki firqa na salaf solihlar davrida, na ulardan keyingi buyuk imomlar davrida mavjud bo‘lgan. Salaflar o‘zlarini hech qachon “biz salafiymiz” deb boshqalardan ajratmaganlar. Ular uchun bu shunchaki vaqtinchalik tartib edi.

Bugungi “salafiylik” da’vosidagi guruhlar esa salaf yo‘lini faqat muayyan bir qolipga solib, o‘zlariga xilof bo‘lganlarni “adashgan” deb hukm qiladilar. Bu esa aslidagi keng islomiy metodologiyani tor bir guruh manfaatiga xizmat qildirib qo‘yishdir. Islomning umumiy mezoni yagona va u hamma uchun ochiqdir.

Keyinchalik Imom ash-Shofi’iy kabi buyuk mujtahidlar tomonidan tizimlashtirilgan usulul-fiqh qoidalari aslida o‘sha salafiy metodologiyaning yozma shakli edi. Bu metodologiya arab tilining tabiati, matnlar o‘rtasidagi bog‘liqlik va ijtihod qoidalariga asoslanadi.

Bu mezon na salafga, na xalafga, na biror guruhga xosdir. Kimki ushbu ilmiy qoidalarga amal qilsa, u “Najot topuvchi jamoa” (Ahl as-sunna va-l-jamoa) safiga kiradi. Buning uchun o‘zini maxsus nom bilan atash shart emas. Chunki haqiqat nomda emas, balki o‘sha ilmiy asosga qay darajada sodiq qolishdadir.

XULOSA

Salafga ergashish — bu o‘tmishga qaytish emas, balki o‘tmishdagi eng to‘g‘ri va sof tushunish uslubini bugungi kunga olib kelishdir. Biz salafni shunchaki tarixiy shaxslar deb emas, balki ilohiy vahiyni anglashdagi eng ishonchli ustozlar deb bilishimiz kerak.

Salafning yo‘li — matnlarni havo-nafs yoki yuzaki qarash bilan emas, balki chuqur ilm va hikmat bilan tushunish yo‘lidir. Shunday ekan, bu yo‘lni biror guruhning xususiy mulkiga aylantirishga yo‘l qo‘ymasligimiz, balki uni butun musulmon ummatining umumiy ilmiy merosi sifatida himoya qilishimiz lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

  1. Al-Buxoriy, Muhammad ibn Ismoil. Sahihul Buxoriy. – Toshkent: Qomuslar tahririyati, 1991.
  2. Ibn Abdul Barr, Yusuf ibn Abdulloh. At-Tamhid li-ma fil-Muvatta. – Marokash, 1967.
  3. Ash-Shotibiy, Abu Is’hoq. Al-Muvofaqot. – Qohira: Dar al-Ma’rifa, 2004.
  4. Ash-Shofi’iy, Muhammad ibn Idris. Ar-Risola. – Bayrut, 2001.
  5. Al-Bayhaqiy, Ahmad ibn Husayn. Al-Asmo va-s-sifat. – Jidda, 1993.
  6. Muslim ibn Hajjoj. Sahihul Muslim. – Toshkent, 2018.
  7. Az-Zahabiy, Shamsuddin. Siyar a’lam an-nubala. – Qohira, 2006.

Fayzullayev Solijon

Manbalar asosida 4-kurs talabasi