RAMAZON ILK KECHASINING FAZILATI: ILMIY-TAHLILIY YONDASHUV

33

Mazkur maqolada Ramazon oyining birinchi kechasining diniy-ma’naviy ahamiyati, uning fazilatiga oid rivoyatlar, salaf solihlarning amaliyoti hamda ushbu kechaning ruhiy-ijtimoiy mazmuni ilmiy-tahliliy yondashuv asosida yoritiladi. Tadqiqot davomida birinchi kechaga nisbatan zikr qilingan “ilohiy nazar” rivoyatlari, ibodatga tayyorgarlik, duo va tilovatning o‘rni hamda Fath surasinini o‘qish an’anasi muhokama qilinadi. Maqola Ramazonning kirib kelishini shunchaki taqvimiy hodisa emas, balki ma’naviy yangilanish va ilohiy rahmatning tantanali boshlanishi sifatida talqin qiladi.Islomiy taqvimda Ramazon oyining kirib kelishi ummat hayotida o‘ziga xos ruhiy burilish nuqtasidir. Hilolning sobit bo‘lishi bilan bandaning qalbida yangi ibodat mavsumi, tavba va  tajaddud ( yangilanish ) davri boshlanadi. Ayniqsa, Ramazonning birinchi kechasi ko‘plab manbalarda alohida e’tibor markazida bo‘lgan.

Ba’zi rivoyatlarda shunday mazmun zikr qilinadi: Ramazonning birinchi kechasida Alloh taolo bandalariga nazar soladi, kimga ilohiy nazar tushsa, u azobdan omon bo‘ladi. Garchi ushbu lafz bilan kelgan rivoyat sahih hadis to‘plamlarida qat’iy sobit bo‘lmasa-da, uning mazmuni Ramazonning rahmat va mag‘firat oyidir degan umumiy shar’iy tushuncha bilan uyg‘unlashadi. Bu yerda “nazar” tushunchasi jismoniy qarash emas, balki rahmat va lutf bilan qarash  ma’nosida talqin qilinadi. Shunday ekan, Ramazonning birinchi kechasi — bandaning ilohiy marhamat doirasiga kirish onidir.

Islom tarixida salaf solihlar Ramazonni yuksak tayyorgarlik bilan kutib olganlar. Jumladan, Ibn Rajab al-Hanbaliy o‘zining Lataif al-Ma’orif asarida Ramazonni kutib olish madaniyati va ilk kechalarning fazilati haqida rivoyatlar keltiradi. Ularning amaliyotida hilolni kuzatish, shom namozidan oldin ruhiy tayyorgarlik ko‘rish, tavba va duoni ko‘paytirish, nafl namoz va tilovatga sho‘ng‘ish kabi jihatlar yaqqol ko‘zga tashlanadi.

Ba’zi rivoyatlarga ko‘ra, Ramazonning birinchi kechasida Fath surasini o‘qish an’anasi mavjud bo‘lgan. Ayrim solih zotlar uni mag‘rib va xufton oralig‘ida o‘qiladigan olti rak’at nafl namozda tilovat qilganlari zikr etiladi. Garchi bu amal sahih hadis bilan qat’iy belgilangan sunnat sifatida sobit bo‘lmasa-da, uning ramziy-ma’naviy mazmuni chuqurdir. “Fath” — ochilish, g‘alaba va rahmat eshiklarining ochilishi demakdir. Ramazonning birinchi kechasi ham aynan qalblar fathining boshlanishi sifatida idrok etilgan.

Ramazonning kirib kelishi shunchaki ro‘zaning boshlanishi emas, balki qalbning uyg‘onishi, ma’naviy bayramning boshlanishidir. Hilol ko‘ringan ondan boshlab mo‘min qalbida shukr, umid va hayajon uyg‘onadi. Birinchi kecha bandaning o‘tgan xatolar bilan vidolashuvi, yangi sahifani ochishi va ilohiy rahmat sari yuzlanishidir. Shu ma’noda, Ramazonning ilk kechasi ruhiy bayram tusini oladi. Unda quvonch va mas’uliyat uyg‘unlashadi. Bu quvonch nafsning shodligi emas, balki ilohiy marhamat mavsumiga yetganlik shukronasidir.

Xulosa qilib aytganda, Ramazonning birinchi kechasi islomiy an’analarda chuqur ma’naviy mazmunga ega bo‘lgan muhim vaqt kesimidir. Ilohiy nazar haqidagi rivoyatlar, salaflarning bu kechaga e’tibori, duo va tilovatni ko‘paytirish an’anasi ushbu kechaning ruhiy qadrini yanada yuksaltiradi. Garchi ayrim amallar qat’iy sunnat sifatida sobit bo‘lmagan bo‘lsa-da, Ramazonning ilk kechasini ibodat, tavba va umid bilan qarshi olish — shar’iy jihatdan asosli va ma’naviy jihatdan nihoyatda muhimdir. U mo‘min uchun chin ma’nodagi ruhiy bayram, najot umidi va ilohiy inoyat tantanasidir.

Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi 4-kurs talabasi Fayzullayev Solihjon