الصوم va الصيام o‘rtasidagi farq

27

Mosque in the night in istanbul Turkey

Islomiy terminologiyasida الصوم (sovm) va الصيام (siyam) so‘zlari ko‘pincha bir ma’noda ishlatiladi va ikkalasi ham “ro‘za” deb tarjima qilinadi. Biroq arab tilining nozik semantik qoidalariga, Qur’on va sunnatdagi qo‘llanilishiga e’tibor qaratilsa, bu ikki atama o‘rtasida ma’no va qo‘llanish jihatidan farq borligi ayon bo‘ladi. Ushbu maqolada sovm va siyam tushunchalari lug‘aviy, istilohiy va shar’iy jihatdan tahlil qilinadi.

  1. الصوم (Sovm) tushunchasi

Lug‘aviy ma’nosi

Sovm arab tilida o‘zini tiyish, to‘xtash, saqlanish ma’nolarini bildiradi. Bu so‘z faqat yeyish-ichishdan tiyilish bilan cheklanmaydi, balki har qanday amal yoki harakatdan tiyilishni ham anglatadi.

Qur’ondagi dalil

Sovm so‘zining lug‘aviy ma’noda ishlatilishiga eng mashhur misol Maryam onamiz haqidagi oyatdir:

إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنسِيًّا

(Maryam, 26-oyat)

Bu oyatda sovm “gapirmaslik” ma’nosida kelgan bo‘lib, yeyish-ichish bilan bog‘liq emas. Demak, sovm — umumiy tiyilish ma’nosini bildiradi.

Xulosa

Sovm — bu keng ma’noli tushuncha bo’lib jismoniy va ma’naviy tiyilishni o‘z ichiga olgan bo’lib islomdan oldin ham ishlatilgan lug‘aviy atamadur

  1. الصيام (Siyam) tushunchasi

Istilohiy (shar’iy) ma’nosi

Siyam — Islom shariatida belgilangan maxsus ibodat bo‘lib, tong otishidan quyosh botguncha: yeyishdan, ichishdan, shahvoniy munosabatlardan niyat bilan tiyilishni anglatadi.

Qur’ondagi dalil

Siyam so‘zi Qur’onda aynan shar’iy ro‘za ma’nosida ishlatiladi:

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ

(Baqara, 183-oyat)

Bu oyatda siyam — farz qilingan ibodat sifatida kelgan.

Hadisdagi dalil

Payg‘ambarimiz ﷺ aytganlar:

بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ … وَصَوْمِ رَمَضَانَ

(Imom Buxoriy va Muslim rivoyati)

Bu hadisda “Ramazon ro‘zasi” ibodat sifatida zikr qilingan bo‘lib, u shar’iy ro’zani anglatadi.

  1. الصوم va الصيام o‘rtasidagi asosiy farqlar

Jihat                               الصوم (Sovm)                               الصيام (Siyam)

Ma’no                           Umumiy tiyilish                            Shar’iy ro‘za

Qamrov                         Keng, lug‘aviy                              Tor, ibodat

Amal turi                      Jismoniy yoki ma’naviy                  Maxsus shartli

Niyat                             Shart emas                                       Shart

Vaqt                              Belgilanmagan                                Tongdan shomgacha

Qur’ondagi qo‘llanishi   Lug‘aviy                                         Farz ibodat

  1. Ulamolar ta’kidi

Ko‘plab mufassir va faqihlar ta’kidlaganidek:

Har bir siyam — sovmdir, chunki u tiyilishni o‘z ichiga oladi.

Ammo har bir sovm — siyam emas, chunki sovm umumiy ma’noda ishlatiladi.

Shuning uchun fiqh kitoblarida ibodat sifatida doimo الصيام atamasi qo‘llaniladi.

Xulosa qilib aytganda, الصوم — lug‘aviy jihatdan keng ma’noli bo‘lib, har qanday tiyilishni bildiradi. الصيام esa — Islom shariatida belgilangan, aniq shartlari, vaqti va niyati bor bo‘lgan ibodatdir. Qur’on va sunnatda bu farq aniq bayon qilib o’tilgan bo’lib, uni tushunish diniy matnlarni to‘g‘ri anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.

 

Abdullayev Oqiljon

Xoja Buxoriy lom ta’lim muassasasi o’qituvchisi