الصوم va الصيام o‘rtasidagi farq
27

Mosque in the night in istanbul Turkey
Islomiy terminologiyasida الصوم (sovm) va الصيام (siyam) so‘zlari ko‘pincha bir ma’noda ishlatiladi va ikkalasi ham “ro‘za” deb tarjima qilinadi. Biroq arab tilining nozik semantik qoidalariga, Qur’on va sunnatdagi qo‘llanilishiga e’tibor qaratilsa, bu ikki atama o‘rtasida ma’no va qo‘llanish jihatidan farq borligi ayon bo‘ladi. Ushbu maqolada sovm va siyam tushunchalari lug‘aviy, istilohiy va shar’iy jihatdan tahlil qilinadi.
- الصوم (Sovm) tushunchasi
Lug‘aviy ma’nosi
Sovm arab tilida o‘zini tiyish, to‘xtash, saqlanish ma’nolarini bildiradi. Bu so‘z faqat yeyish-ichishdan tiyilish bilan cheklanmaydi, balki har qanday amal yoki harakatdan tiyilishni ham anglatadi.
Qur’ondagi dalil
Sovm so‘zining lug‘aviy ma’noda ishlatilishiga eng mashhur misol Maryam onamiz haqidagi oyatdir:
إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنسِيًّا
(Maryam, 26-oyat)
Bu oyatda sovm “gapirmaslik” ma’nosida kelgan bo‘lib, yeyish-ichish bilan bog‘liq emas. Demak, sovm — umumiy tiyilish ma’nosini bildiradi.
Xulosa
Sovm — bu keng ma’noli tushuncha bo’lib jismoniy va ma’naviy tiyilishni o‘z ichiga olgan bo’lib islomdan oldin ham ishlatilgan lug‘aviy atamadur
- الصيام (Siyam) tushunchasi
Istilohiy (shar’iy) ma’nosi
Siyam — Islom shariatida belgilangan maxsus ibodat bo‘lib, tong otishidan quyosh botguncha: yeyishdan, ichishdan, shahvoniy munosabatlardan niyat bilan tiyilishni anglatadi.
Qur’ondagi dalil
Siyam so‘zi Qur’onda aynan shar’iy ro‘za ma’nosida ishlatiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ
(Baqara, 183-oyat)
Bu oyatda siyam — farz qilingan ibodat sifatida kelgan.
Hadisdagi dalil
Payg‘ambarimiz ﷺ aytganlar:
بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ … وَصَوْمِ رَمَضَانَ
(Imom Buxoriy va Muslim rivoyati)
Bu hadisda “Ramazon ro‘zasi” ibodat sifatida zikr qilingan bo‘lib, u shar’iy ro’zani anglatadi.
- الصوم va الصيام o‘rtasidagi asosiy farqlar
Jihat الصوم (Sovm) الصيام (Siyam)
Ma’no Umumiy tiyilish Shar’iy ro‘za
Qamrov Keng, lug‘aviy Tor, ibodat
Amal turi Jismoniy yoki ma’naviy Maxsus shartli
Niyat Shart emas Shart
Vaqt Belgilanmagan Tongdan shomgacha
Qur’ondagi qo‘llanishi Lug‘aviy Farz ibodat
- Ulamolar ta’kidi
Ko‘plab mufassir va faqihlar ta’kidlaganidek:
Har bir siyam — sovmdir, chunki u tiyilishni o‘z ichiga oladi.
Ammo har bir sovm — siyam emas, chunki sovm umumiy ma’noda ishlatiladi.
Shuning uchun fiqh kitoblarida ibodat sifatida doimo الصيام atamasi qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, الصوم — lug‘aviy jihatdan keng ma’noli bo‘lib, har qanday tiyilishni bildiradi. الصيام esa — Islom shariatida belgilangan, aniq shartlari, vaqti va niyati bor bo‘lgan ibodatdir. Qur’on va sunnatda bu farq aniq bayon qilib o’tilgan bo’lib, uni tushunish diniy matnlarni to‘g‘ri anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Abdullayev Oqiljon
Xoja Buxoriy lom ta’lim muassasasi o’qituvchisi
