BEHBUDIY ASARLARIDA MILLAT, MA’RIFAT VA ISLOHOT G‘OYALARI

47

             XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda ma’rifatchilik harakati keng quloch yoydi. Bu harakatning peshqadamlaridan biri sifatida Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li Behbudiyning nomi alohida e’tirof etiladi. Uning asarlari va ijtimoiy faoliyati millat ravnaqi, ma’rifat taraqqiyoti va islohot g‘oyalariga boy bo‘lib, o‘zbek jamiyatida yangi uyg‘onish davrini boshlab berdi. U ziyoli, pedagog, jurnalist va islohotchi sifatida xalqni uyg‘otish, ilm-ma’rifatga da’vat etish, milliy o‘zlikni anglash g‘oyalarini ilgari surgan.

Behbudiyning asarlarida millat g‘oyasi markaziy o‘rinni egallaydi. U o‘z xalqining qadriyatlari, tili, tarixi va kelajagi uchun qayg‘urardi. Uning “Oila”, “Padarnamo” kabi dramalarida ham, “Taraqqiyot”, “Oina” jurnallarida chop etilgan maqolalarida ham milliy o‘zlik, vatanparvarlik va milliy uyg‘onish g‘oyalari keng yoritilgan.

Behbudiy milliy ongni uyg‘otish uchun yoshlarni ona tilida ta’lim olishi, milliy madaniyat va urf-odatlarni saqlashi kerakligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, millatning kelajagi faqat madaniy va ma’naviy uyg‘onish orqali ta’minlanishi mumkin.

Behbudiyning barcha faoliyati asosan ma’rifat targ‘ibotiga yo‘naltirilgan. U ta’limni jamiyatni o‘zgartirishdagi eng samarali vosita deb bilib, yangi usuldagi maktablarni tashkil etishga, o‘qituvchilar tayyorlashga katta e’tibor qaratadi. U “Yangi maktab qanday bo‘lishi kerak?”, “Ma’rifat nima?”, “Savodsiz xalqni qanday uyg‘otamiz?” kabi maqolalarida jamiyatda bilimli va faol shaxslar bo‘lmas ekan, millat zaiflashishi va mustamlakaga aylanishini ta’kidlaydi.

Behbudiy ta’limda faqat diniy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, dunyoviy fanlar – arifmetika, tabiatshunoslik, geografiya, tarix kabi fanlarni ham o‘rgatish zarurligini alohida ta’kidlaydi. Bu bilan u sharq ulamolari an’analarini saqlagan holda, zamonaviy bilimlarni jamiyatga olib kirishni maqsad qilgan.

Behbudiyning ijodi va faoliyatida islohot g‘oyasi asosiy o‘rin tutadi. Uning ta’lim sohasidagi islohotlari zamonaviy maktablarni tashkil qilish, o‘quv dasturlarini yangilash, yangi darsliklar yaratish bilan namoyon bo‘ldi. U nafaqat ta’lim sohasida, balki ijtimoiy hayotda ham islohotlar zarurligini ilgari suradi.

Behbudiy xalqni hech qachon zo‘ravonlik va zo‘rlik bilan emas, balki ilm va ma’rifat bilan uyg‘otish tarafdori bo‘lgan. U “millatni isloh qilish – farzandlarni tarbiyalashdan boshlanadi” degan g‘oyani ilgari surgan.

 

Munavvarqori Behbudiyning asarlari – o‘z davrining ijtimoiy, madaniy va ma’naviy muammolariga javob bergan, jamiyatda yangi fikrlash tarzini shakllantirgan adabiy-ma’rifiy manbalardir. Uning “Padarnamo” asarida ota-onaning farzand tarbiyasidagi mas’uliyati, “Oila” dramasida esa oiladagi ma’naviy muhitning ahamiyati ko‘rsatilgan. Bu asarlarda u jamiyatda faqat aql, ta’lim va axloq orqali yuksalish mumkinligini ochiq va ta’sirli tilda ifoda etgan.

Munavvarqori Behbudiy o‘z asarlari va ijtimoiy faoliyati orqali millat, ma’rifat va islohot g‘oyalarini xalq ongiga singdirishga harakat qilgan. Uning boy ilmiy va adabiy merosi bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning ta’limotlari hozirgi ma’naviy-ma’rifiy islohotlar jarayonida ilhom va yutuqlar manbai bo‘lib xizmat qiladi. Behbudiy – millat tarbiyasi, ilm, ma’rifat va yangi hayot sari intilish ramzidir.

Manbaalar asosida Nilufar BERDIYEVA tayyorladi

Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi