Islomda bag‘rikenglik
35

Agar sizga bir kishi biror narsani oq, ikkinchisi qora, uchinchisi yashil, to‘rtinchisi sariq degani bo‘lsa, hammasiga ishonishingiz mumkin emas. Xuddi shunday, agar bir kishi biror narsani maqtasa va buyursa, boshqasi uni qoralab, man qilsa, o‘rtalarida aniq va ochiq-oydin kelishmovchilik bo‘lishiga qaramay, har ikki kishining ham o‘z fikr va hukmlarida to‘g‘ri bo‘lishi mumkin emas. Bunday qarama-qarshi gaplarga ishongan va bunday qarama-qarshi hukmlarning to‘g‘riligini tasdiqlagan har bir kishi yo hammani xursand qilishga uringan bo‘ladi yoki biror narsani o‘ylamasdan, sinchiklab o‘ylab ko‘rmasdan, yoki ularga munosib jiddiylik va e’tiborni qaratmasdan turib, oddiygina fikr bildiradi. Bunday kishi aqlga va to‘g‘ridan-to‘g‘ri haqiqatga zid bo‘lgan bu ikki imkoniyatning biridan ozod bo‘lolmaydi. Aql va haqiqatni qadrlaydigan odamga har qanday sababga ko‘ra bir nechta odamlarning o‘zlarining qarama-qarshi va qarama-qarshi fikrlariga ishonishlari nomaqbuldir.
Odamlar boshqalarning qarama-qarshi fikrlari va e’tiqodlarini qabul qilish va tasdiqlash tolerantlik deb noto‘g‘ri talqin qilishadi. Aslida, bu umuman bag‘rikenglik emas, balki ikkiyuzlamachilikning bir ko‘rinishidir. Haqiqiy bag‘rikenglik boshqalarning e’tiqodlari va xatti-harakatlarini, hatto biz ularni noto‘g‘ri deb hisoblasak ham, ularning his-tuyg‘ulari yoki his-tuyg‘ularini xafa qiladigan tarzda ularga salbiy ta’sir qilmasdan qabul qilishni anglatadi. Bu o‘z e’tiqodlarini o‘zgartirish yoki e’tiqodlarini amalga oshirishga to‘sqinlik qilish uchun majburlamaslikni anglatadi. Bunday bag‘rikenglik va odamlarga e’tiqod va xatti-harakatlar erkinligini berish nafaqat maqtovga sazovor, balki turli xil e’tiqodlar, tamoyillar va amaliyotlarga ega bo‘lgan turli guruhlar o‘rtasida xavfsizlik, tushunish va birgalikda yashashni ta’minlash uchun ham muhimdir. Aniq va aniq e’tiqod tizimiga ega bo‘lish va keyin boshqalarning e’tiqodlarini qabul qilish, hatto ular bizning e’tiqodimizga zid bo‘lsa ham, ularni tinchlantirish uchun … Biz ma’lum bir turmush tarzi va ma’lum bir konstitutsiyaga amal qilamiz, keyin esa boshqa turli yo‘llar va konstitutsiyalarga ergashuvchilarga hammasi yaxshi ekanini aytamiz. Bu ochiq-oydin ikkiyuzlamachilikdir, uni hech qanday tarzda bag‘rikenglik deb ta’riflab bo‘lmaydi. Maqsad uchun jim turish bilan ataylab yolg‘on gapirishning farqi yo‘qmi?
Haqiqiy va maqtovga loyiq bag‘rikenglik Islom keltirgan va o‘rgatgan narsa bo‘lib, u yerda Alloh taolo aytadi: “Va ular Allohni qo‘yib iltijo qilayotganlarini haqoratlamanglar, ular ilmsiz ravishda Allohga dushmanlik ila haqorat qiladilar. Shunday qilib, Biz har bir ummatga amallarini xushnud qildik. Va mo‘minlarni ulug‘lab: «Yolg‘on guvohlik bermaganlar (1) Qachonki yomon so‘zlardan o‘tib ketsalar, sharaf bilan o‘tib keturlar». Ayting: “Ey kofirlar, men sizlar ibodat qilayotgan narsaga ibodat qilmayman, sizlar ham men ibodat qilayotgan narsaga ibodat qilmaysiz, men ham sizlar ibodat qilgan narsaga ibodat qilmayman (2) va sizlar ham men ibodat qilayotgan narsaga ibodat qilmaysiz. Chunki sizlarning diningiz sizlardir, mening dinim esa men uchundir”, deydi. U aytadi: «Yomonlikni yaxshilik bilan daf qiladilar va Biz ularga bergan rizqimizdan infoq qiladilar. Qachon yomon so‘z eshitsalar, undan yuz o‘girib: «Bizning amallarimiz o‘zimizga, sizlarning amallaringiz sizlarga. Assalomu alaykum, biz johillar safini izlamaymiz», deydilar».
Ha, haqiqatni sevadigan, halollikni qadrlaydigan aql-idrok egasi shunday bag‘rikenglikka moyil bo‘ladi va tanlaydi. U o‘zi to‘g‘ri deb bilgan e’tiqodida ixlos va iymon bilan sobit bo‘lib, ularga mahkam yopishib oladi, hatto ularni ochiq e’lon qilib, dadillik va ishtiyoq bilan ularga da’vat qiladi, lekin boshqalarga og‘riq keltirmasdan, qalblarini yaralamasdan, haqorat qilmaydi, la’natlamaydi, diniy bo‘lishlariga yo‘l qo‘ymaydi. Dinni qabul qilish uchun ular uning haqiqatiga amin emaslar.
Ha, turli dinlarda umumiy tushunchalar bor, lekin afsuski, narsalarning faqat yuzini ko‘rishga odatlanganlar bu umumiy tushunchalarning asl mohiyatini tushunishga intilmayapti. Buning o‘rniga ular noto‘g‘ri binolar yaratadilar va noto‘g‘ri xulosalar chiqaradilar. Shunga qaramay, bu umumiy tushuncha bizni muhim bir haqiqatga yo‘naltiradi: bu dinlarning barchasi bir kelib chiqishidan kelib chiqqanligi, bu tushunchalar va ta’limotlarning faqat bitta tamoyili borligi va o‘ziga xos bilish usuli bu umumiy haqiqatlarni turli mamlakatlar, zamonlar, davrlar va tillarda insoniyatga ochib bergan. Ularni bir-biridan ajratib turadigan va yuzlab va minglab yillarni qamrab olgan ulkan masofalarga qaramay, barcha odamlarga o‘ziga xos tushuncha berildi. Ushbu tushuncha orqali ular bir xil turdagi xulosalarga kelishdi.
Biroq dinlar kelib chiqishidan uzoqlashgani sababli ularga tashqi tushunchalar va yot e’tiqodlar kirib keldi. Ushbu keyingi elementlar o‘sha umumiy tamoyil va umumiy tushunchadan kelib chiqmaganligi sababli, bu umumiy asoslarga qurilgan tuzilmalar o‘zlarining shakllari va ko‘rinishlarida butunlay boshqacha. Va uning shakllari.
Barcha dinlarning bir kelib chiqishi va tarixda barcha xalqlar uchun umumiy bir haqiqat borligi Qur’oni Karimning ko‘plab oyatlarida ochiq-oydin bayon etilgan. Jumladan, “Aniqki, Biz har bir ummatga bir payg‘ambar yubordik”, “Ularning orasidan ogohlantirguvchi bo‘lmasin”, “Ular ochiq hujjatlar, kitoblar va ma’rifatli Kitob bilan keldilar” va “Aniq, Biz Payg‘ambarlarimizni ochiq-oydin hujjatlar bilan yubordik va ular bilan kitob va tarozini nozil qildik”, deyiladi. Demak, turli xil payg‘ambarlar va elchilar haqiqat va ishonch xabarini yagona, o‘ziga xos ilhom bilan olmaganlar. Ularning barchasida faqat bitta xabar bor edi: «Xudoga sajda qiling va soxta xudolardan qoching». Ularning hammasiga faqat bitta vahiy keldi: “Va sendan oldin biron bir payg‘ambar yuborganimiz, faqat unga: “Mendan o‘zga iloh yo‘q, bas, Menga ibodat qilinglar”, deb vahiy qilganimizdan boshqasi yo‘q. Balki hammalari o‘z qavmlariga: «Biz sizlarga Allohning iznisiz biron hujjat keltirishimiz mumkin emas. Mo‘minlar esa Allohga tavakkul qilsinlar. Biz uchun emas…» deyishda davom etdilar: «Biz Allohga tavakkul qilmaymiz va U bizni yo‘llarimizga hidoyat qildi». Ulardan hech biri qavmini o‘ziga ibodat qilishga da’vat qilmadi, balki ularni o‘zining Robbi va Robbi Allohga ibodat qilishga chaqirdi. “Alloh taolo kitob, hikmat va payg‘ambarlik ato etgan insonning odamlarga “Allohni qo‘yib, menga banda bo‘linglar”, deyishi emas, balki “Allohning ixlosli bandalari bo‘linglar”, deb aytishi joizdir”.
Bu barcha xalqlarga ularning diniy rahbarlari tomonidan etkazilgan umumiy ta’limotdir. Hikmatli Qur’oni karimda insoniyat dastlab bir millat bo‘lib, sof, tug‘ma insoniy tabiat sohibi ekanligi ta’kidlangan. To‘g‘ri yo‘l ilmi ularga Alloh tomonidan vahiy qilingan edi (3). Keyin ular o‘rtasida ixtiloflar paydo bo‘ldi, chunki ba’zilar o‘zlarining ilohiy belgilab qo‘ygan chegaralarini buzishga urinishgan, yuqori maqomga intilishgan va o‘zlarining tabiatidan tashqari huquqlarga da’vo qilganlar. Shunday ekan, Alloh taolo o‘z payg‘ambarlarini to‘g‘ri bilim berish va ular orasida ijtimoiy adolatni o‘rnatish uchun yubordi (4). Bu tarix davomida barcha payg‘ambarlarning xabari bo‘lgan. Uni qabul qilganlar, payg‘ambarlari bergan ilmga ergashganlar va ularning ta’limotlari bilan hidoyat topganlar faqat haq yo‘lidadirlar. Boshqalar, kim bo‘lishidan qat’i nazar, payg‘ambarga ergashishdan bosh tortganmi yoki u zotning ta’limotini buzib, o‘z nafsi va shaxsiy maqsadlariga ko‘ra o‘zgartirganmi, botil yo‘ldadir. Bu haqda Alloh taolo aytadi: “Odamlar faqat bir ummat edilar, keyin ixtilof qildilar”. U aytadi: «Insonlar bir ummat edilar, so‘ngra Alloh taolo xushxabar beruvchi va ogohlantiruvchi payg‘ambarlarni yubordi va odamlar o‘rtasida ixtilof qilgan narsalarida hukm qilish uchun ular bilan birga haq kitobni nozil qildi. Va u haqida o‘zlariga ochiq-oydin hujjatlar kelganidan keyin u berilganlargina o‘zaro adovat tufayli ixtilof qildilar. (5) So‘ngra Alloh iymon keltirganlarni O‘z izni bilan ular ixtilof qilgan narsalarida haqga hidoyat qildi. Alloh kimni xohlasa, to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilur.
Va U aytadi: «Biz Payg‘ambarlarimizni ochiq-oydin hujjatlar bilan yubordik va ular bilan birga Kitob va tarozini nozil qildik, shoyadki odamlar adolatni qaror toptirsinlar. Va temirni nozil qildikki, unda buyuk harbiy quvvat va odamlar uchun manfaatlar bordir». Va Alloh aytadi: «Kim Mening hidoyatimga ergashsa, adashmas va azob chekmaydi. Kim Mening zikrimdan yuz o‘girsa, unga mashaqqatli hayot bor va Biz uni qiyomat kunida ko‘r holida tiriltirurmiz».
Haqiqat shundaki, Islom nafaqat insoniyatning dinlaridan biri, balki uning yagona asl talimoti va manhajidir.
Va oxirgi iltijomiz shuki, hamd olamlarning Robbi Allohga bo‘lsin.
Fayzullayev Solijon
Xoja Buxoriy o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi 4-kurs talabasi
