ИСЛОМДА ФАТВО БЕРИШГА КИМ ҲАҚЛИ?
26

Ислом динида фатво бериш — буюк ва жавобгарликли ишдир. Фатво бу – шариат масаласида шаръий ҳукмни аниқлаб, бошқаларга диний ечим тақдим этиш демакдир. Бу фақатгина илм эгаларига тегишли иш бўлиб, ҳар қандай киши бу ишга қўл урмаслиги лозим. Чунки нотўғри фатво берилишининг оқибати жуда оғир ва хатарлидир.
Фатво нима?
“Фатво” сўзи арабча “афто” феълидан олинган бўлиб, маъноси – тушунтириш, ҳукм баён қилиш демакдир. Фиқҳий истилоҳда эса:
Фатво — шаръий масалада Қуръон, Суннат, ижмоъ ва қиёс каби далилларга асосланиб, ҳукм чиқариш ва унга шариат асосида жавоб беришдир. Фатво берувчига муфти дейилади.
Фатво беришнинг улкан масъулияти ҳақида уламолар жуда қаттиқ огоҳлантирганлар. Зотан, фатво Аллоҳнинг ҳукмини халққа етказиш демакдир. Қуръони Каримда шундай дейилади:
“Аллоҳ номидан билмаган ҳолда гапирманг…” (Аъроф сураси, 33-оят)
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам эса дедилар:
“Аллоҳнинг номи билан фатво берувчи киши ё дўзахга тушади, ё нажот топади.” (Саъийд ибн Мансур, “Сунан”)
Кимлар фатво беришга ҳақли?
Фатво бериш фақатгина муайян шартларга жавоб берадиган уламоларга рухсат этилган. Улар қуйидаги хусусиятларга эга бўлиши лозим:
- Ижтиҳод даражасига етган олим
Фатво бериш учун инсон ижтиҳод даражасига етган, яъни Қуръон, Суннат, ижмоъ, қиёс, араб тили, усулул фиқҳ ва фиқҳий қоидаларни мукаммал билиши керак.
Бундай кишиларга “муҷтаҳид” дейилади.
- Мазҳаб доирасидаги муфти
Ҳозирги кунда мустақил ижтиҳод даражасига етадиган уламолар жуда кам.
Шунинг учун уламолар фикрича, мазҳабга амал қилувчи муфтий — тўрт мазҳаб (Ҳанафий, Шофеъий, Моликий, Ҳанбалий) асосларида етарли билимга эга, кўп китоб ўрганган, устозлардан ижоза олган ва тажрибага эга бўлиши керак.
- Илмий ижоза ва устоздан таълим олган бўлиши
Ҳар бир муфтий ўз устозидан ижоза (рухсатнома) олган бўлиши зарур. Бу ижозат унга фатво беришга илм ва тажриба жиҳатидан етагани белгиси саналади.
- Тақво ва холислик соҳиби бўлиши
Муфтий фатво беришда шахсий хоҳиш, манфаат, сиёсий қарашларга эмас, фақат Аллоҳнинг ҳукмига асосланиши шарт.
Кимлар фатво беролмайди?
Илмсиз кишилар — Қуръон, Суннат ва фиқҳдан хабари йўқ, интернет ёки ижтимоий тармоқда кўрган маълумотга таяниб гапирувчи.
Ёш ва тажрибасизлар — етарлича устоз кўрмаган, ҳаётда шариат қоидаларини амалда қўллашни билмайдиганлар.
Фанатиклар ва гуруҳчилар — ўз оқим ёки секта манфаатини Аллоҳ ҳукмидан устун қўювчилар.
Шахсини машҳур қилиш учун фатво берувчилар — бу тур фатволар ислом учун эмас, ўз манфаати учун чиқарилади.
Фатвога қандай муносабатда бўлиш керак?
- Муфтидан фатво сўрашда эҳтиёт бўлиш
Фақат ишончли, илмли уламолардан фатво сўраш керак. Ҳар кимдан эмас.
- Олинган фатвони амалга ошириш
Агар ҳақиқий уламодан олинган бўлса, фатвони қабул қилиб амал қилиш керак.
- Фатво талаб қилишда холис бўлиш
“Қалбимга мос тушган фатво излайман” деб кўп муфтий югуриш нотўғри — бу нафсга эргашиш ҳисобланади.
Исломда фатво бериш — фақатгина етук илм, тақво ва устоздорликка эга уламоларга хос масъулиятли вазифадир. Илмсиз, ҳаваскор одамларнинг фатвоси нафақат нотўғри бўлади, балки ўзга мусулмонларни ҳам залолатга етаклаши мумкин. Мусулмонлар ҳақиқий уламоларга эргашиб, шаръий билимни манбасидан ўрганишлари лозим.
“Сўрамасдан гапирган муфтий, Аллоҳнинг ҳукмини ўзидан чиқаради. Илмсиз фатво берган киши дўзахда ўз ўрнини тайёрласин.” (Ҳадис мазмуни)
Махтумқули ТОШҚУЛОВ
Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси ўқитувчиси
