АҲЛИ СУННАНИНГ МЎЪТАБАР ИМОМЛАРИ
21

Ислом уммати ичида энг кенг тарқалган ва эътироф этилган мазҳаб — бу Аҳли сунна вал жамоадир. Бу йўналиш Расулуллоҳ Муҳаммад (с.а.в.)нинг суннатларига ва саҳобаларнинг йўлига содиқликни асос қилиб олган. Аҳли сунна вал жамоа ақийдада ҳам, фиқҳда ҳам аниқ ва аниқланган илмий асосларга эга. Ушбу йўналишнинг мўътабар имомлари мусулмонлар учун йўлбошчи ва нурли раҳбарлар бўлиб хизмат қилганлар.
Аҳли сунна вал жамоа — бу Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг суннатини маҳфуз сақлаган ва уни саҳобалар йўлида амалга оширган олимлар ва уларга эргашган умматни ифодалайди. Улар ақийдада ҳам, фиқҳда ҳам шариатнинг тўғри йўлини ушлаб, ҳадис ва ижмо асосида фатво берганлар. Ушбу йўналишдаги имомлар ислом илмини тозалик билан сақлаган ва бидъатлардан муҳофаза қилганлар.
Аҳли суннанинг мўътабар ақийда имомлари
- Имом Абу Мансур Мотуридий (ҳ.333/м.944)
Самарқанд яқинидаги Мотурид қишлоғида туғилган. «Калом» — ислом ақийдаси соҳасининг етук имоми. Ислом ақийдасини ақл ва нақл уйғунлигида изоҳлаган. Унинг таълимоти «Мотуридийлик» деб аталади ва бугунги кунда Ҳанафий мазҳаби билан бирга Ўрта Осиё, Туркия, Ҳиндистон, Бангладеш, Балкан мамлакатларида кенг тарқалган. Асарларидан: «Таъвилот ал-Қуръон», «Китоб ат-Таухид».
- Имом Абу Ҳасан Ашъарий (ҳ.324/м.936)
Басралик машҳур каломчи олим. Аввал «Муътазила» оқимида бўлган, сўнгра ундан қайтиб, суннатга эргашган. Ашъарий таълимоти сунний ақийданинг асосларини муҳофаза қилишда муҳим ўрин тутади. Унинг мантиқий услуби орқали бидъатчи оқимлар рад этилган. Асарларидан: «Маҡолат ал-Исломийн», «Ибана ан усул ад-диёнат».
Аҳли суннанинг мўътабар фиқҳий имомлари
- Имом Аъзам Абу Ҳанифа (ҳ.80–150/м.699–767)
Куфалик буюк фақиҳ, Ҳанафий мазҳабининг асосчиси. Ақл ва ижтиҳодни шариат қоидалари билан уйғунлаштирган. Асосий фатволар Қуръон, Суннат, ижмо, қиёс асосида берилган. Шогирдлари: Имом Абу Юсуф, Имом Муҳаммад аш-Шайбоний ва бошқалар. Асарлари: «Фиқҳ ал-Акбар», «Ал-Алим ва-л-мутаъаллим».
- Имом Молик ибн Анас (ҳ.93–179/м.711–795)
Мадинада яшаган, «Мадина аҳли амаллари»ни асос қилган. Моликий мазҳаб асосчиси. Расулуллоҳнинг суннатларини амалий ҳолатда сақлашга уринган. Асари: «Ал-Муатто» – ҳадис ва фиқҳни бирлаштирган илк китоблардан.
- Имом Шофеъий (ҳ.150–204/м.767–820)
У фиқҳ илмининг асосий усулларини (усул ал-фиқҳ) тизимлаштирган. Қуръон ва Суннатга қатъий амал қилишни биринчи ўринга қўйган. Асарлари: «Ар-Рисола», «Ал-Ум».
- Имом Аҳмад ибн Ҳанбал (ҳ.164–241/м.780–855)
Ҳадисга боғлиқ фиқҳнинг тараққиётида буюк ҳисса қўшган. У қийин замонларда суннатни ҳимоя қилган ва сабр-матонат намунаси бўлган. Асари: «Муснад Аҳмад» – 40 000дан ортиқ ҳадисни жамлаган.
Ушбу имомларнинг ўрни ва таъсири, Аҳли сунна вал жамоа мазҳабининг бу тўрт фиқҳий ва икки ақийдавий имоми: ислом динини илмий асосда тушунтирган, бидъат ва гумроҳлик оқимларига қарши қалқон бўлган, саҳобалар йўлининг давомчиси сифатида ишончли илмий мерос қолдирган.
Бугунги кунда мусулмон уммати ушбу имомларнинг йўли билан ўз динини тўғри англаб, амал қилиб келмоқда.
Аҳли сунна вал жамоа — исломнинг асосий ва энг кенг тарқалган йўналиши бўлиб, унинг мўътабар имомлари динни тўғри англаш ва унинг асл йўлини муҳофаза қилишда буюк хизмат қилганлар. Уларнинг илмий мероси — мусулмонлар учун ҳидоят, ислоҳ ва бирлик манбаи бўлиб қолади.
Махтумқули ТОШҚУЛОВ
Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси ўқитувчиси
