ИМОМ ЗАМАХШАРИЙНИНГ АСАРЛАРИ

26

Ислом илм-фани ва адабиётининг буюк намояндаларидан бири Имом Маҳмуд ибн Умар аз-Замахшарий (1075–1144) ҳисобланади. У Мовароуннаҳр заминида туғилиб, турли фанлар бўйича чуқур билим олган ва ўз замонасининг етакчи олимларидан бири сифатида танилган. Унинг илмий мероси Қуръон тафсири, араб тили грамматикаси, адабиёт, балоғат, фиқҳ, мантиқ ва бошқа соҳаларни қамраб олади. Замахшарий ҳаёти давомида кўплаб асарлар яратган бўлиб, бу асарлар ҳозиргача ислом оламида чуқур ўрганилиб келмоқда.

  1. الكشاف عن حقائق التنزيل (Ал-Кашшофъан Ҳақаиқ ат-Танзил)

Қуръон тафсири: Қуръон оятларининг луғавий ва услубий таҳлилига бағишланган, балоғат ва фасоҳатда машҳур тафсир.

  1. أساس البلاغة (Асас ал-Балагҳаҳ)

Балоғат илми: Араб тили балоғат ва фасоҳатини чуқур ўрганиш учун ёзилган илмий асар.

  1. المفصل في صنعة الإعراب (Ал-Муфассал фи Санъат ал-Иъраб)

Араб тили грамматикаси: Грамматик қоидаларни содда ва аниқ тушунтирувчи мукаммал қўлланма.

  1. ربيع الأبرار ونصوص الأخبار (Рабиъ ал-Абрар ва Нусус ал-Ахбар)

Адабий ва ахлоқий асар: Ҳикматлар, ҳикоятлар ва ахлоқий мавъиза-мазмунидаги қиссалардан иборат.

  1. شرح المفصل (Шарҳ ал-Муфассал)

Шарҳ: Замахшарий ўзининг «Ал-Муфассал» асарига ёзган батафсил изоҳи.

  1. ديوان الزمخشري (Диван аз-Замахшарий)

Шеърий тўплам: Ахлоқий ва ижтимоий мавзулардаги шеърлардан иборат.

  1. كتاب الفائق في غريب الحديث (Китаб ал-Фаиқ фи Ғариб ал-Ҳадис)

Ҳадис изоҳи: Ҳадис матнларидаги ноодатий сўзларни изоҳловчи луғавий асар.

  1. الترغيب في العلم والتعليم (Ат-Тарғиб фи ал-ЪИлм ва ат-Таълим)

Илмга ундов: Илм ва таълимнинг аҳамияти ҳақида ёзилган илмий рисола.

  1. الجمل في النحو (Ал-Жумал фи ан-Наҳв)

Грамматика қўлланмаси: Араб тили грамматикаси бўйича қисқа ва лўнда қўлланма.

  1. نهاية العقول في دراية الأصول (Ниҳаят ал-Уқул фи Дираят ал-Усул)

Усул ал-фиқҳ: Фиқҳий масалалар назариясига бағишланган илмий асар.

  1. الصاحبي في فقه اللغة وسنن العرب (Ас-Саҳибий фи Фиқҳ ал-Лугҳа ва Сунан ал-ЪАраб)

Тил фиқҳи: Араб тилининг услублари ва қоидалари ҳақида ёзилган.

  1. الأمثال في اللغة (Ал-Амсал фи ал-Луға)

Мақоллар тўплами: Араб мақоллари ва уларнинг маънолари ҳақида ёзилган асар.

  1. الملل والنحل (Ал-Милал ва ан-Ниҳал)

Мазҳаблар ҳақида: Турли диний эътиқодлар ва мазҳаблар ҳақида маълумот беради.

  1. الفائق في غريب القرآن (Ал-Фаъиқ фи Ғариб ал-Қуръан)

Қуръоннинг ноодатий сўзлари: Қуръондаги кам учрайдиган сўзларни изоҳловчи асар.

  1. أدب الكتاب والكتّاب (Адаб ал-Китаб ва ал-Куттаб)

Котиблар учун қўлланма: Ёзувчилар учун ахлоқий ва услубий маслаҳатлар.

  1. الجذر في اللغة (Ал-Жадҳр фи ал-Лугҳа)

Сўз илдизлари: Араб тилидаги сўзларнинг илдизлари ва ҳосилалари ҳақида маълумот.

  1. المنهاج في أصول الفقه (Ал-Минҳаж фи Усул ал-Фиқҳ)

Усул ал-фиқҳ: Фиқҳий қарор қабул қилиш қоидаларини таҳлил қилади.

  1. قصة يوسف (Қиссат Юсуф)

Юсуф алайҳиссалом ҳаёти: Юсуф пайғамбар ҳаёти ва унинг сабоқлари ҳақида.

  1. تفسير غريب القرآن (Тафсир Гҳариб ал-Қуръан)

Қуръон тафсири: Қуръондаги қийин сўзларни изоҳловчи тафсир.

  1. النكت والعيون (Ан-Нукат ва ал-ЪУюн)

Тафсир: Қуръон оятларини луғавий ва фалсафий таҳлил қилади.

  1. كتاب الأنوار في معاني الأخبار (Китаб ал-Анвар фи Маъани ал-Акҳбар)

Ҳадис шарҳи: Ҳадисларнинг ахлоқий ва маънавий аҳамияти ҳақида.

  1. كتاب الأمثلة المفصلة (Китаб ал-Амсилату ал-Муфассала)

Мисоллар тўплами: Араб тилидаги грамматик мисоллар тўплами.

  1. المزيد في غريب القرآن (Ал-Мазид фи Ғариб ал-Қуръан)

Қуръон сўзлари: Қуръоннинг ғариб сўзларини изоҳлаш.

  1. المجمع الأدبي (Ал-Мажмаъ ал-Адаби)

Адабиёт: Араб тилининг адабий имкониятларини ёритувчи асар.

  1. الإعجاز في اللغة والبيان (Ал-Иъжаз фи ал-Лугҳа ва ал-Баян)

Балоғат: Қуръоннинг балоғат мўъжизавийлигини тушунтирувчи асар.

  1. مقامات الزمخشري (Мақамат аз-Замахшарий)

Ҳикоялар: Ахлоқий ва тарбиявий ҳикоялардан иборат.

  1. تجريد التفسير (Тажрид ал-Тафсир)

Қисқача тафсир: Қуръон оятларини содда ва қисқа тарзда шарҳловчи асар.

  1. الفوائد اللغوية (Ал-Фаваъид ал-Лугҳавийяҳ)

Тил илми: Араб тилининг луғавий ва грамматик нозикликларини тушунтирувчи илмий рисола.

  1. شرح ديوان المتنبي (Шарҳ Диван ал-Мутанабби)

Мутанаббийнинг шеърлари шарҳи: Машҳур шоир Ал-Мутанаббийнинг шеърларини изоҳловчи асар.

  1. كتاب الخصائص (Китаб ал-Хосаис)

Махсус грамматик қоидалар: Араб тили грамматикасининг махсус қоидаларини таҳлил қилади.

  1. مجمل البيان في تفسير القرآن (Мужмал ал-Баян фи Тафсир ал-Қуръан)

Қуръон тафсири: Қуръон оятларини қисқа ва тушунарли тарзда шарҳловчи асар.

  1. المفصل في علم العروض والقوافي (Ал-Муфассал фи Илм ал-Аруд ва ал-Қавафи)

Шеърият санъати: Араб шеърияти метрикаси ва қофиялари ҳақида ёзилган асар.

  1. كتاب البيان والتشبيه (Китаб ал-Баян ва ат-Ташбиҳ)

Баён ва ташбеҳ: Бадиий ифода воситаларига бағишланган илмий рисола.

  1. الفصول في اللغة (Ал-Фусул фи ал-Луға)

Тил илми: Араб тили қоидалари ва уларнинг амалий қўлланилишини ёритувчи асар.

  1. شرح البصائر (Шарҳ ал-Басаъир)

Шарҳ: Араб тили қоидаларини изоҳловчи шарҳлар тўплами.

  1. كتاب العقليات (Китаб ал-Ақлийят)

Мантиқ ва фалсафа: Мантиқ ва далилларнинг назарий асосларини таҳлил қилувчи асар.

  1. كتاب المسائل والجواب (Китаб ал-Масаъил ва ал-Жаваб)

Савол-жавоб усулида асар: Грамматика ва услубий масалаларни савол-жавоб шаклида баён қилувчи рисола.

  1. كتاب الأدب واللغة (Китаб ал-Адаб ва ал-Лугҳа)

Адабиёт ва тил: Араб адабиёти ва луғат илми ҳақида ёзилган илмий асар.

  1. كتاب الحجة في القرآن (Китаб ал-Ҳужжа фи ал-Қуръан)

Қуръон далиллари: Қуръоннинг балоғати ва услубий жиҳатларини баён қилувчи асар.

  1. تفسير سورة الكهف (Тафсир Сураҳ ал-Каҳф)

Сурат ал-Каҳф тафсири: Ушбу суранинг луғавий, услубий ва маънавий жиҳатларини изоҳловчи тафсир.

  1. المعجم في أسماء الله الحسنى (Ал-Муъжам фи Асмаъ Аллаҳ ал-Ҳусна)

Асмаул Ҳусна: Аллоҳнинг гўзал исмлари ва уларнинг маънолари ҳақида ёзилган илмий луғат.

  1. رسالة في فقه اللغة (Рисалату фи Фиқҳ ал-Лугҳа)

Тил фиқҳи: Араб тилининг қоидалари ва уларнинг шаръий аҳамиятини ёритувчи рисола.

  1. المقدمة في أصول اللغة (Ал-Муқаддима фи Усул ал-Лугҳа)

Тил асослари: Араб тилини ўрганувчилар учун бошланғич қоидалар баёни.

  1. شرح المشْرقيات (Шарҳ ал-Машриқийят)

Имом Замахшарий ўзининг серқирра илмий фаолияти орқали ислом илми ва араб тилининг ривожига улкан ҳисса қўшган буюк аллома ҳисобланади. Унинг асарлари, хусусан, Қуръон тафсири ва наҳв илми борасидаги ишлари ҳозиргача илмий доираларда юқори қадрланади. Имом Замахшарий нафақат ўз замонасининг етакчи олими бўлган, балки кейинги асрларда ҳам мусулмон оламида илмий тараққиётга асос солган забардаст мутафаккир сифатида эътироф этилади.

Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси ўқтувчиси   Азизбек Турсунпулатов