НАЖМИДДИН КУБРОНИНГ ИСЛОМ МАЪНАВИЯТИДАГИ ЎРНИ
22Ислом маънавияти – инсон қалбини поклаш, нафсни тарбиялаш ва Аллоҳ таолога яқинлашишга интилишдан иборат мукаммал руҳий тизимдир. Бу маънавий тарбиянинг асосий манбалари Қуръон ва Суннат бўлгани каби, тасаввуф мактаби ва унинг етакчи уламолари ҳам ушбу жараёнда муҳим ўрин тутган. Ана шундай зотлардан бири – Нажмиддин Кубродир. У нафақат суфийлик таълимотини шакллантирган, балки ислом маънавий ҳаётига улкан ҳисса қўшган салоҳиятли мутафаккир сифатида эътироф этилади.
Нажмиддин Кубро (1145–1221) Хоразмда туғилиб, ҳаётини илм, ирфон ва тасаввуфга бағишлаган. У ўз даврининг етакчи мутафаккирларидан бири бўлиб, “Кубравийлик” тариқатининг асосчиси сифатида танилган. Унинг таълимоти нафақат Марказий Осиё, балки бутун ислом оламида кенг тарқалган ва юксак маънавий таъсирга эга бўлган.
Унинг «Маърифат ал-нафс», «Фусус ал-хикм», «Уссул ал-ашара» каби асарларида инсоннинг ички дунёси, нафс тарбияси, қалбни тозалаш, руҳий кўтарилиш каби мавзулар кенг ёритилган. Унингча, инсон ҳақиқий маърифатга фақат нафсини енгиб, қалбини зикр ва тақво билан тозалагандан сўнг етиша олади.
Нажмиддин Кубронинг ислом маънавиятидаги ўрнини қуйидаги йўналишларда кўриш мумкин:
Нафсни тарбиялаш ва маърифат йўли. Унинг таълимотида нафс тозалиги – исломий руҳий камолотнинг марказий ғояси сифатида намоён бўлади. У инсондаги тўрт нафс даражасини (аммора, лаввома, мулҳама, мутоийнна) баён қилар экан, уларни зикр, риёзат ва шариатга риоя қилиш орқали юксалтиришга даъват этади.
Зикр ва муроқаба орқали қалбни тозалаш. Кубро қалбни оинага ўхшатган ҳолда, у фақат зикр билан тозаланишини таъкидлайди. Унингча, Аллоҳнинг зикри инсон қалбида нур уйғотади ва уни мафкуравий, маънавий хатарлардан сақлайди. Бу фикр ислом маънавий тарбиясининг асоси бўлиб хизмат қилади.
Тасаввуфни илмий асослаш. Нажмиддин Кубро тасаввуфни фақат ҳиссий эмас, балки ақлий ва Қуръон асосида тушунтиришга ҳаракат қилган. У ўз асарларида ирфонни қатъий илмий тизим сифатида асослаб, суфийликни бир илм ва маърифат мактабига айлантирди.
Маънавий жасорат ва шаҳидлик. Унинг маънавий буюклиги мўғуллар босқини пайтида янада намоён бўлди. У кўчиб кетиш ўрнига, Хоразмни тарк этмади ва халқ билан бирга қолиб, шаҳидлик мартабасига етди. Бунинг ўзи Нажмиддин Кубронинг фақат илмда эмас, амалда ҳам юксак маънавий жасорат соҳиб бўлганини кўрсатади.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Нажмиддин Кубро ислом маънавиятини бойитган буюк суфий, мутафаккир ва тарбиячи зот сифатида юксак мақомга эгадир. Унинг тасаввуф таълимоти, нафс ва қалб тозалиги ҳақидаги фалсафаси, шогирдлари орқали давом этган ирфоний мактаби бугун ҳам инсон қалбига нур бағишлайди. Замонавий ислом маънавий ҳаётида ҳам унинг ғоялари муҳим аҳамият касб этмоқда. Нажмиддин Кубронинг мероси – бу нафақат ўтмишнинг ғанимати, балки келажак маънавияти учун ҳам йўлчироқдир.
Нилуфар БЕРДИЕВА
Интернет манбалари асосида тайёрлади
Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси
