БЕҲБУДИЙ АСАРЛАРИДА МИЛЛАТ, МАЪРИФАТ ВА ИСЛОҲОТ ҒОЯЛАРИ

38

             XX аср бошларида Ўрта Осиёда маърифатчилик ҳаракати кенг қулоч ёйди. Бу ҳаракатнинг пешқадамларидан бири сифатида Мунавварқори Абдурашидхон ўғли Беҳбудийнинг номи алоҳида эътироф этилади. Унинг асарлари ва ижтимоий фаолияти миллат равнақи, маърифат тараққиёти ва ислоҳот ғояларига бой бўлиб, ўзбек жамиятида янги уйғониш даврини бошлаб берди. У зиёли, педагог, журналист ва ислоҳотчи сифатида халқни уйғотиш, илм-маърифатга даъват этиш, миллий ўзликни англаш ғояларини илгари сурган.

Беҳбудийнинг асарларида миллат ғояси марказий ўринни эгаллайди. У ўз халқининг қадриятлари, тили, тарихи ва келажаги учун қайғурарди. Унинг “Оила”, “Падарнамо” каби драмаларида ҳам, “Тараққиёт”, “Оина” журналларида чоп этилган мақолаларида ҳам миллий ўзлик, ватанпарварлик ва миллий уйғониш ғоялари кенг ёритилган.

Беҳбудий миллий онгни уйғотиш учун ёшларни она тилида таълим олиши, миллий маданият ва урф-одатларни сақлаши кераклигини таъкидлайди. Унинг фикрича, миллатнинг келажаги фақат маданий ва маънавий уйғониш орқали таъминланиши мумкин.

Беҳбудийнинг барча фаолияти асосан маърифат тарғиботига йўналтирилган. У таълимни жамиятни ўзгартиришдаги энг самарали восита деб билиб, янги усулдаги мактабларни ташкил этишга, ўқитувчилар тайёрлашга катта эътибор қаратади. У “Янги мактаб қандай бўлиши керак?”, “Маърифат нима?”, “Саводсиз халқни қандай уйғотамиз?” каби мақолаларида жамиятда билимли ва фаол шахслар бўлмас экан, миллат заифлашиши ва мустамлакага айланишини таъкидлайди.

Беҳбудий таълимда фақат диний билимлар билан чекланиб қолмасдан, дунёвий фанлар – арифметика, табиатшунослик, география, тарих каби фанларни ҳам ўргатиш зарурлигини алоҳида таъкидлайди. Бу билан у шарқ уламолари анъаналарини сақлаган ҳолда, замонавий билимларни жамиятга олиб киришни мақсад қилган.

Беҳбудийнинг ижоди ва фаолиятида ислоҳот ғояси асосий ўрин тутади. Унинг таълим соҳасидаги ислоҳотлари замонавий мактабларни ташкил қилиш, ўқув дастурларини янгилаш, янги дарсликлар яратиш билан намоён бўлди. У нафақат таълим соҳасида, балки ижтимоий ҳаётда ҳам ислоҳотлар зарурлигини илгари суради.

Беҳбудий халқни ҳеч қачон зўравонлик ва зўрлик билан эмас, балки илм ва маърифат билан уйғотиш тарафдори бўлган. У “миллатни ислоҳ қилиш – фарзандларни тарбиялашдан бошланади” деган ғояни илгари сурган.

 

Мунавварқори Беҳбудийнинг асарлари – ўз даврининг ижтимоий, маданий ва маънавий муаммоларига жавоб берган, жамиятда янги фикрлаш тарзини шакллантирган адабий-маърифий манбалардир. Унинг “Падарнамо” асарида ота-онанинг фарзанд тарбиясидаги масъулияти, “Оила” драмасида эса оиладаги маънавий муҳитнинг аҳамияти кўрсатилган. Бу асарларда у жамиятда фақат ақл, таълим ва ахлоқ орқали юксалиш мумкинлигини очиқ ва таъсирли тилда ифода этган.

Мунавварқори Беҳбудий ўз асарлари ва ижтимоий фаолияти орқали миллат, маърифат ва ислоҳот ғояларини халқ онгига сингдиришга ҳаракат қилган. Унинг бой илмий ва адабий мероси бугунги кунда ҳам долзарблигини йўқотмаган. Унинг таълимотлари ҳозирги маънавий-маърифий ислоҳотлар жараёнида илҳом ва ютуқлар манбаи бўлиб хизмат қилади. Беҳбудий – миллат тарбияси, илм, маърифат ва янги ҳаёт сари интилиш рамзидир.

Манбаалар асосида Нилуфар БЕРДИЕВА тайёрлади

Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси