НАЖМИДДИН КУБРО – МАШҲУР СУФИЙ, МУФАССИР ВА ВАЛИ

32

Нажмиддин Кубро – Машҳур Суфий, Муфассир ва Вали. У кишининг тўлиқ исми Аҳмад ибн Умар ибн Муҳаммад Нажмиддин Кубро. 1145 йил (Ҳижрий 540)да Хоразм (Ҳозирги Ўзбекистон ҳудуди)да таваллуд топган. 1221 йил (Ҳижрий 618)да вафот этган. Суфийлик йўналиши: Кубравийя тариқати асосчиси.

Нажмиддин Кубро Хоразмда таваллуд топган ва у ерда ўзининг илк таълимларини олган. У жуда зийрак ва илмга чанқоқ бўлгани сабабли, ёшлигиданоқ исломий илмларни ўрганишга киришди. Унинг илм олишдаги интилиши туфайли, у фақатгина Хоразмда эмас, балки ўша даврнинг энг нуфузли илм масканларига сафар қилиб, турли шаҳарларда таълим олди.

У аввал бошқа ислом марказларида – Нишопур, Бағдод, Ҳижоз ва Шом (Сурия) каби жойларда таълим олди. Унинг устозлари орасида машҳур муҳаддислар, тафсирчилар ва фиқҳ олимлари бўлган. Кейинчалик у ўзини бутунлай тасаввуф йўлига бағишлади.

Нажмиддин Кубро тасаввуфда юксак мақомга эришган валийлардан бири ҳисобланади. У нафақат ўзининг руҳий тажрибалари, балки ўқувчилари орқали ҳам улкан таъсир кўрсатган. Унинг таъсири билан Кубравийя тариқати ташкил топган ва бу тариқат кейинчалик бутун ислом оламига тарқалган.

Нажмиддин Кубро ўз даврида «Валийларнинг шоҳонаси» («Шайх ул-вусул») деган унвонга эга бўлган. У инсон қалби ва нафсини поклаш борасида чуқур фикр юритган ва ўз шогирдларига нафақат зоҳирий билимлар, балки ботиний маърифатни ҳам ўргатган.

Кубравийя тариқати Нажмиддин Кубро томонидан асос солинган тасаввуф йўналиши бўлиб, унинг мазмуни қалбни поклаш, Аллоҳга ҳақиқий муҳаббат ва фано (яъни ўз истакларидан воз кечиб, Аллоҳга таслим бўлиш) ғояларига асосланган. Бу тариқат кейинчалик Ироқ, Эрон, Марказий Осиё ва Ҳиндистонга ҳам кенг тарқалган.

Нажмиддин Кубро ўз даврида тасаввуф назариясини илмий жиҳатдан пухта ишлаб чиққан олимлардан бири бўлиб, унинг таълимоти кўпгина суфий авлодларига таъсир ўтказган.

У нафақат тасаввуф, балки тафсир, ҳадис ва калом соҳаларида ҳам етук олим эди. Унинг асарлари исломий маърифатнинг энг муҳим манбаларидан бири ҳисобланади. Унинг машҳур асарлари қуйидагилардир:

  1. «Фавоиҳ ул-жамол ва фаватиҳ ул-жалол». Бу китобда Нажмиддин Кубро суфийликдаги руҳий ҳолатлар, ирфон йўлидаги тўсиқлар ва уларни енгиб ўтиш ҳақида сўз юритади.
  2. «Ат-таъриф ли ахволи-л-маорф». Бу китобда тасаввуф йўлидаги мақомлар ва маърифат ҳақидаги фикрлар баён қилинган.

 

  1. «Рисолатун фи т-Тасаввуф». Ушбу асарда суфийликнинг асосий тамойиллари ва Аллоҳга етишиш йўлидаги босқичлар ҳақида маълумот берилади.
  2. «Усули Ашара» (Ўнта қоида). Бу асар тасаввуфдаги муҳим тамойилларга бағишланган бўлиб, унда қалб поклиги, ихлос, шукур ва зикр каби муҳим масалалар ёритилган.

1221 йилда Муғуллар Хоразмга ҳужум қилганида Нажмиддин Кубро бу ердан кетишни истамаган ва ўз юртини ҳимоя қилиш учун қолган. У Муғулларга қарши курашган ва шаҳид бўлган. Унинг вафоти фақат Хоразм эмас, балки бутун ислом олами учун катта йўқотиш бўлган.

Нажмиддин Кубронинг таълимоти кейинги асрларда ҳам тасаввуф оламига улкан таъсир ўтказган. Унинг шогирдлари ва уларнинг издошлари Кубравийя тариқатини кенг тарқатишган. Бу тариқатнинг таъсири шу даражада катта бўлганки, унинг таълимотлари Нақшбандийлик, Яссавийлик ва бошқа тасаввуф мактабларига ҳам таъсир қилган.

Нажмиддин Кубронинг энг машҳур шогирдларидан айримлари:

Нажмиддин Дайя (Фахриддин Али ибн Ҳусайн) – тасаввуф соҳасида машҳур мутафаккир.

Сайфиддин Бахарзий – Хуросон ва Марказий Осиёда Кубравийя тариқатини тарқатган.

Садриддин Ҳамавий – Кубравийя таълимотини давом эттирган ва уни бойитган.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, Нажмиддин Кубро нафақат буюк суфий ва мутафаккир, балки юксак руҳий мақомга эришган шахс эди. Унинг таълимоти нафақат тасаввуфга, балки ислом маънавий ҳаётига улкан ҳисса қўшган. Унинг асарлари ва шогирдлари орқали Кубравийя тариқати бутун ислом дунёсига кенг тарқалди ва ҳозиргача ўз аҳамиятини йўқотмаган.

Унинг ҳаёти ва мероси нафақат Марказий Осиё, балки бутун ислом дунёси учун буюк илҳом манбаи ҳисобланади.

 

Нилуфар БЕРДИЕВА

Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси

Ўқув-услубий бўлим бошлиғи