ЖАДИДЧИЛИК ВА УНИНГ ЙЎҚОЛГАН ОРЗУЛАРИ, БЕҲБУДИЙ МЕРОСИ
22

XIX аср охири ва XX аср бошларида Туркистонда жадидчилик ҳаракати вужудга келиб, жамият тараққиёти ва миллий уйғониш йўлида улкан роль ўйнади. Бу ҳаракатнинг етакчиларидан бири Маҳмудхўжа Беҳбудий бўлиб, у маърифатпарварлик, матбуот, театр ва ижтимоий-сиёсий соҳаларда фаолият юритган. Унинг асосий мақсади миллатни уйғотиш, уни жаҳолат ва қашшоқликдан халос этиш эди. Аммо жадидлар орзу қилган эркин ва тараққий этган жамият барпо бўлмади. Улар қатағонга учради, ғоялари таъқиб этилди. Ушбу мақолада жадидчилик ҳаракати, Беҳбудийнинг фаолияти ва унинг йўқолган орзулари ҳақида сўз юритилади.
Аслида жадидчилик ҳаракатининг келиб чиқиши ва мақсадларига бориб тўхталганда, унинг маъноси ҳақида фикр юритиш манфаатлидир.
Жадидчилик – Туркистондаги маориф ва маданият тараққиётига асосланган миллий уйғониш ҳаракати бўлиб, унинг илдизлари XIX аср охирида шаклланган. Бу ҳаракатнинг асосий мақсадлари қуйидагилардан иборат эди:
Миллатни саводли қилиш ва замонавий билимларни ўргатиш;
Ислом динини ислоҳ қилиш ва уни илм-фан билан уйғунлаштириш;
Матбуот ва нашриёт ишларини ривожлантириб, халқни хабардор қилиш;
Миллий театр, адабиёт ва санъат орқали маънавий уйғонишга эришиш;
Туркистонни мустамлакачилик зулмидан халос этиш ва миллий озодликка эришиш.
Беҳбудий ва унинг сафдошлари бу мақсадлар йўлида жиддий фаолият юритишди. Аммо улар орзу қилган эркин жамият ва миллий тикланиш тўлиқ амалга ошмади.
Маҳмудхўжа Беҳбудий – жадидчилик етакчиси. У (1875–1919) жадидчилик ҳаракатининг энг фаол вакилларидан бири эди. Маҳмудхўжа Беҳбудий ўз ҳаётини таълим, матбуот, театр ва ижтимоий фаолиятга бағишлади.
- Маърифат соҳасидаги ҳиссаси шундаки, Беҳбудий янги усулдаги мактабларни ташкил қилди, ўқув қўлланмаларини ёзди ва таълимни ислоҳ қилишга ҳаракат қилди. Унинг фикрича, миллатнинг келажаги саводли авлодга боғлиқ эди.
- Матбуот ва журналистикадаги фаолиятида у 1908 йили Туркистонда илк хусусий газеталардан бири – «Ойина» нашрини ташкил қилди. Бу газета халқни уйғотиш, уларни сиёсий ва ижтимоий жараёнлардан хабардор қилиш учун хизмат қилди.
- Миллий театрни ривожлантиришда Беҳбудий 1911 йилда “Падаркуш” (Отани ўлдирган) асарини ёзиб, уни саҳналаштирди. Бу асар жадидлар ғояларини халққа етказишда катта аҳамият касб этди.
- Унинг миллий озодлик ғоялари Туркистон мустамлакадан халос бўлиши, миллий давлатчилик асослари шаклланиши кераклигини таъкидлар эди. Шунинг учун у босқинчиларнинг ва маҳаллий мутаассибларнинг адоватига учради.
Жадидчиликнинг йўқолган орзулари ушалмади. Жадидлар орзу қилган эркин жамият тўлиқ амалга ошмади. Сабаблар қуйидагича эди:
Болшевиклар инқилоби ва Совет ҳокимияти ўрнатилиши: Жадидлар янги ҳокимиятни аввал бошда қўллаб-қувватлади, аммо тез орада уларнинг ғоялари ман этилди.
Қатағон ва таъқиблар: 1920–1930-йилларда кўплаб жадидлар қатл этилди ёки сургун қилинди.
Миллий онгга қарши кураш: Совет мафкураси жадидчилик ғояларини бурмалади ва унуттиришга ҳаракат қилди.
Маҳмудхўжа Беҳбудий ва жадидлар орзу қилган мустақил, эркин ва тараққийпарвар Туркистон амалга ошмади. Аммо уларнинг меҳнати бефойда кетмади – улар миллат маънавиятини уйғотди, янги ғоялар ва билимлар тарқалишига йўл очди. Беҳбудийнинг мероси ва жадидчилик ғоялари бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Улардан сабоқ олиш ва миллий тикланиш йўлида давом этиш – бугунги авлоднинг бурчидир.
Нилуфар БЕРДИЕВА
Хожа Бухори ислом таълим муассасаси
