ALISHER NAVOIY: SHE’RIYATNING RUHIY OLAMIDAGI SAYOHAT

46

Alisher Navoiy, asrlar osha o‘zining ulug‘ she’riyati, falsafiy qarashlari va ijtimoiy hissiyotlari bilan keng dunyoda tanilgan buyuk shoir. Biroq, u faqat adabiyotning buyuk ustasi bo‘lib qolmay, balki insoniyat ruhiyatining chuqur qatlamlarini o‘rgangan, tarixdagi ko‘p sirlarni ochgan va o‘z zamonasidan oldin tushunib, yangi fikrlarni kiritgan shaxsdir. Uning asarlari faqat o‘qish uchun emas, balki o‘ylash uchun mo‘ljallangan.

Alisher Navoiy she’riyatida faqat go‘zallikni tasvirlab qolmagan. U, avvalo, o‘zi yashagan davrni, uning noxush holatlarini va insoniyatning ichki muammolarini o‘zgacha tarzda aks ettirgan. Uzoq tarix davomida uning asarlari faqat estetikani yuksaltiribgina qolmay, balki tasavvur va haqiqat o‘rtasidagi chegara haqida o‘ylashga undaydi. Navoiy «Xamsa» to‘plamida yozgan she’rlarda fantastik dunyo tasvirlarini yaratgan. Ammo uning qahramonlari ko‘pincha faqat badiiy obrazlar emas, balki insoniyatning o‘zi, uning orzulari, qo‘rquvlari va umidlari edi. Har bir qahramon, har bir voqea, aslida Navoiy o‘zi yashagan dunyoning ko‘rinishi edi, lekin uni yuqori ma’no bilan bezatgan edi.

Navoiyning fikrlari ko‘pincha o‘zining zamonidan oldinda bo‘lgan. U adabiyotda ham, falsafada ham ruhiyat masalalariga katta e’tibor bergan. Uning she’rlarida insonning ichki dunyosi va ruhiy kechinmalari markaziy o‘rin tutadi. U, masalan, «Farhod va Shirin» asarida sevgi va azobning ruhiy holatini chuqur tahlil qiladi, bu esa uni o‘zining zamonasidan ko‘ra yanada murakkab va chuqurroq fikrlashga yo‘naltiradi.

Navoiy faqat tashqi dunyoga emas, balki insonning ichki koinotiga ham qiziqdi. U falsafiy so‘zlarida insonning maqsadga erishishdagi ichki kuchlarini, uning azob-uqubatlarini va ruhiy izlanishlarini tasvirlashga harakat qildi. Uning g‘azallarida yoki ruboiylarida bu ichki sarguzashtlar nihoyatda oydin va chuqur aks etgan.

Alisher Navoiyning adabiy merosi faqat badiiy asarlarning muallifi sifatida emas, balki O‘zbekiston madaniyatining shakllanishidagi ahamiyati bilan ham alohida e’tiborga loyiqdir. Uning xizmatlari nafaqat she’riyatga, balki o‘z zamonining jamiyatiga va madaniyatiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Navoiy, o‘z asarlarida nafaqat go‘zallikni targ‘ib qilibgina qolmagan, balki ijtimoiy adolat va axloqiy me’yorlarni ham ta’kidlagan. U madaniyatning kuchi va salohiyatini, insoniyatni yaxshilashning yagona yo‘li sifatida ko‘rgan. Uning asarlarida qadimgi va yangi falsafalarning uyg‘unlashuvi, jamiyatdagi etika va adolatning yuqori ahamiyatga ega ekanligi namoyon bo‘ladi.

Alisher Navoiy faqat o‘zining she’riyati bilan tanilgan emas. U, shuningdek, qadimgi yunon va rim falsafalaridan chuqur ta’sirlangan. Tadqiqotchilar uning asarlarida ba’zi yunon va rim mifologiyasidan olingan tasvirlar va tushunchalarni ko‘rishadi. Bu tasvirlar, Navoiyning g‘oyaviy asoslarini kengaytirgan va uni o‘z zamonasi uchun o‘zgacha bir buyuk shaxsga aylantirgan. Uning asarida ba’zi filologik va ilmiy izlanishlar, ko‘p hollarda faqat adabiy tanqidchilar tomonidan emas, balki ilm-fan vakillari tomonidan ham ko‘rib chiqilishi lozim. Uning ruhiyatga oid fikrlari va tasvirlari, ehtimol, yunon-rim filosofiyasining o‘ziga xos qayta ishlangan shaklidir.

Alisher Navoiy nafaqat o‘zining she’rlari bilan, balki o‘zbek tilining rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi bilan ham tanilgan. Uning o‘zbek tilini yangi, yuqori darajaga olib chiqqanligini inobatga olib, u o‘zining asarlari orqali bu tilda ifoda etilishi mumkin bo‘lgan barcha go‘zalliklarni kashf etdi. U o‘zbek tilining boyligini, ifoda qilish imkoniyatlarini kengaytirgan, uni madaniyatning yuqori qatlamlariga olib chiqqan. Shu orqali, o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin egalladi.

Alisher Navoiy o‘zining she’riyati orqali inson ruhiyatini, axloqiy qadriyatlarni va ijtimoiy adolatni yuksaltirgan buyuk shoirdir. Uning asarlari nafaqat badiiy go‘zallikni, balki falsafiy chuqurlikni ham o‘zida mujassam etgan. Navoiy o‘z zamonasidan oldin tushunib, til va madaniyatning yangi imkoniyatlarini yaratgan. Uning ijodi bugungi kunda ham bizni o‘ylashga va o‘rganishga undaydi, uning merosi esa doimo qadrlanadi.

Alimardon KAROMATOV

“Xoja Buxoriy” islom ta’lim muassasasi 4-kurs talabasi