МУТАССИБЛИК – ЖАҲОЛАТДИР!
19

Мутаассиблик инсон ақл-идрокини чеклаб, уни жаҳолат ботқоғига тортувчи жиддий иллатлардан биридир. У кўр-кўрона эътиқод қилиш, бирон ғоя ёки қарашни ҳеч қандай асос ва далилсиз ҳимоя қилиш орқали намоён бўлади. Мутаассиблик инсоннинг фикрлаш доирасини чеклаб, уни бошқаларнинг фикрига қулоқ солмасликка, ҳақиқатни инкор этишга олиб келади.
Мутаассибликнинг асл моҳияти шундаки, у ақл ва илмни четга суриб, шахсий қараш ва тушунчаларни устун қўйишга асосланади. Бундай ҳолатда инсон ўз фикрининг тўғрилигига шубҳа қилмайди ва бошқаларнинг фикрини қабул қилишни истамайди. Бу эса жамиятда адоват, зиддият ва ақлий инқирозга олиб келади.
Қуръони карим мутаассибликни қоралаб, уни жаҳолат билан тенглаштиради:
«Уларнинг кўплари ҳеч нарса билмайдилар ва фақат гумонларга эргашадилар. Ҳолбуки, гумон ҳақиқат ўрнига ўтмайди». (Юнус сураси, 36-оят)
Бу оят мутаассибликнинг ақлий сустликдан келиб чиқишини таъкидлайди ва инсонни ақл ва илм йўлига чақиришни ўргатади.
Мутаассибликнинг салбий оқибатларини қуйидагича изоҳлаш мумкин.
- Жамиятда бўлиниш ва зиддият
Мутаассиблик турли қарашларнинг тўқнашувига олиб келиб, жамиятда ақлий ва маънавий парчаланишга сабаб бўлади. Ҳар бир инсон ўз қарашида қатъий туриб, бошқаларнинг фикрини инкор этади, бу эса бирдамликка путур етказади.
- Илм ва тараққиётга тўсқинлик
Мутаассиб инсон илм ва таҳлилга қизиқиш билдирмайди. Унинг учун ўзига таниш ва қулай бўлган ғоялардан ташқари ҳеч нарса аҳамиятли эмас. Бу эса янги кашфиётлар ва тараққиётнинг олдини олади.
- Маънавий таназзул
Мутаассиблик инсонни ўз фикрини ягона ҳақиқат деб ҳисоблашга олиб келади. Бундай ҳолатда у худбинликка мойил бўлиб, бошқаларга нисбатан адолатсизлик қилади. Бу эса инсоннинг маънавий инқирозига сабаб бўлади.
Мутаассибликни енгишнинг асосий йўли илм ва маърифат орқали инсон онгини ёритишдир. Илм инсонни оқилона фикрлашга, далил ва мантиқ асосида хулоса чиқаришга ўргатади. Қуръонда шундай дейилади:
«Айтинг: билиб қолганлар билан билмаганлар тенг бўларми?» (Зумар сураси, 9-оят)
Илм инсонга жаҳолатдан халос бўлиш, мутаассибликдан қутулиш йўлини кўрсатади. Шунга кўра, ҳар бир инсон ақлини ишлатишга, турли фикрларни таҳлил қилишга ва ҳақиқатга интилишга одатланиши лозим.
Мутаассиблик жамият ва инсон учун катта таҳдиддир. Унинг илдизларини қўпориш учун илм-маърифатга интилмоқ, турли фикрларни таҳаммул билан қабул қилмоқ ва дунёқарашни кенгайтирмоқ зарур. Ақл ва илм йўлига кирган инсон жаҳолат ботқоғидан чиқиб, маърифат нурини топади. Фақат шундагина жамиятда адолат, ҳамжиҳатлик ва тараққиёт таъминланади.
Нилуфар БЕРДИЕВА
Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси
