ЭСКИ ЎЗБЕК ЁЗУВИ ТАРИХИ

100

Ўрта Осиё ва Ўзбекистон ёзуви тарихига кириб келсангиз, қадимги туркий руник[1] ёзувлардан тортиб араб ёзувигача бўлган даврлар алоҳида эътиборни талаб қилади. Эски ўзбек ёзуви, хусусан, араб ёзуви асосида ривожланган бўлиб, бу ёзувнинг тарихи анчагина бой.

Қадимги ўзбек ёзуви тарихига кириб келишдан олдин, милоддан аввалги даврларда мавжуд бўлган туркий руник ёзувлар ҳақида қисқача тўхталиб ўтиш лозим. Бу ёзувлар, асосан, VIII асрда Ўрхун-Енисей ёдгорликларида учрайди. Улар туркий халқларнинг маданияти ва тарихи ҳақида муҳим манба ҳисобланади.

Ўрта асрларда ислом динининг кириб келиши билан араб ёзуви кенг тарқалди. IХ-Х асрларда Ўзбекистон ҳудудида араб ёзуви асосида турли илмлар ривожланди. Хоразмий, Беруний, Фаробий каби олимларнинг асарлари араб ёзувида ёзилган бўлиб, бу даврда илм-фан, маданият ва санъат тараққиёти юқори босқичга кўтарилди.

Ўрта асрлардан кейинги даврларда ҳам араб ёзуви асосида туркий тилларда ёзилган асарлар давом этди. XVI асрга келиб, Ўзбекистон ҳудудида чиғатой тили ва адабиёти ривожланди. Бу даврнинг машҳур ёзувчиларидан бири Алишер Навоий бўлиб, у ўз асарларини араб ёзувида ёзган. Унинг «Хамса»си туркий тил ва адабиётнинг энг муҳим ёдгорликларидан бири ҳисобланади.

ХIХ асрнинг охири ва ХХ асрнинг бошларида ўзбек ёзуви араб ёзуви асосида бўлиб келди. Аммо, бу даврда ўзгаришлар юз бера бошлади. 1929 йилда лотин алифбосига ўтилди, кейин эса 1940 йилда кирилл ёзувига ўтиш амалга оширилди. Бу ўзгаришлар ўзбек ёзуви ва адабиёти ривожида янги босқичларни бошлаб берди.

Ҳозирги кунда эса Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг, 1993 йилда қайтадан лотин алифбосига ўтиш қарори қабул қилинди. Бу эса ўзбек ёзувининг дунё миқёсида танилиши ва ривожланиши учун муҳим қадам бўлди. Бу жараён осон бўлмаган, лекин ўзбек халқи ўз тарихий меросини сақлаб қолишга интилди.

Демак, эски ўзбек ёзуви тарихи турли даврларда турли ёзувлар асосида ривожланган ва бу жараён давомида кўплаб муҳим маданий ва илмий асарлар яратилган. Бу ёзувлар ўзбек халқининг маданияти, адабиёти ва тарихини акс эттирган муҳим ёдгорликлар сифатида қаралади.

Ҳозирги вақтда эса ўзбек ёзуви ривожланишда давом этмоқда ва бу жараёнда янги технологиялар ва дигитал воситалар катта рол ўйнаяпти. Шундай экан, ўзбек ёзуви тарихи давомий ва бой бўлиб, келажакда ҳам янада ривожланиши кутилмоқда.

Алимардон КАРОМАТОВ

Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси

“Ёш илмий тадқиқодчилар” аъзоси

[1] Руник — бу қадимий ёзув тизимларидан бири бўлиб, у асосан германик халқлар томонидан қўлланган. Ушбу ёзувлар Европада, айниқса Скандинавия, Британия ороллари ва Германия ҳудудларида кенг тарқалган. Руник ёзувлар биринчи асрларда пайдо бўлган ва ўрта асрларгача қўлланиб келинган. Руник ёзувлар махсус белги-символлардан иборат бўлиб, ҳар бир белги маълум бир овоз ёки маънони англатади.

Руник ёзувлар асосан тошларда, металл буюмларда ва қуролларда ёзилган бўлиб, улар турли маросимлар, тарихий воқеалар ёки диний эътиқодларни тасвирлаш учун қўлланган.