Ота-она ҳақида Ислом не дейди?

105

Бугунги кунда кўплаб ота-оналар фарзандларини ижтимоий тармоқлар, видео ўйинлар ва бошқа чалғитадиган нарсалар каби салбий таъсирлар билан тўлдирилган муҳитда тарбиялаш учун курашмоқда. Шу аснода ота-она хурматида кризис кузатилаётганидан кўплаб психолог ва жамиятшунослар хавотирда. Биз шу вазиятда бунга Ислом дини қандай жавоб беришига ва ечим таклиф этишига  ушбу мақолада юзланишга ҳаракат қилдик.

Жамият тобора индивидуал бўлиб бораётганлиги сабабли, ота-оналарнинг аҳамияти кўпинча эътибордан четда қолади. Ҳолбуки, исломда ота-она ҳурмат ва эҳтиромнинг муқаддас жойи ҳисобланади. Ҳозир биз ота-онанинг Исломдаги аҳамиятини ва бугунги дунёда буни тушуниш нима учун муҳимлигини ўрганамиз.

Мусулмон сифатида мен эътиқодимизнинг энг муҳим таълимотларидан бири ота-онанинг аҳамияти эканлигига ишонаман. Қуръон ва Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺнинг суннатларида ота-онанинг ҳақ-ҳуқуқлари ва фарзандларнинг улар олдидаги бурчларига катта урғу берилган. Бироқ, бугунги жамиятда ота-оналарнинг аҳамияти кўпинча эътибордан четда ёки кам баҳоланади. Ушбу мақолада мен исломда ота-онанинг аҳамиятини ва бугунги жамиятда буни тушуниш нима учун муҳимроқ эканлигини тўхталиб ўтмоқчимиз.

Исломда ота-онанинг мавқеи ниҳоятда юқори бўлиб, уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари энг муҳими саналади. Фарзандлар ота-оналарига итоат қилишлари, ҳурмат қилишлари ва уларнинг еҳтиёжларини қондиришлари буюрилади. Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺ: “Ким жаннатга унинг энг яхши эшигидан киришни хоҳласа, ота-онасига яхшилик қилсин”, дедилар. Бу исломда ота-онани эъзозлаш, қадрлаш қанчалик муҳимлигини кўрсатади.

Афсуски, бугунги жамият кўпинча индивидуалликни тарғиб қилади ва шахсий манфаатни ҳамма нарсадан устун қўяди. Бундай маданиятда ота-оналарнинг қадр-қиммати кўпинча эътибордан четда қолади ва болалар ўз эҳтиёжларини биринчи ўринга қўйишга ўргатилмайди. Оқибатда жамиятнинг ўзини ўзи ўйлаш кучайиб бораётгани, ота-оналарнинг роли етарлича баҳоланмагани юзага келади.

Ота-оналар болаларнинг биринчи ўқитувчилари бўлиб, уларнинг характери ва ахлоқий қадриятларини шакллантиришда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Ота-оналар боланинг ривожланишига сезиларли таъсир кўрсатади ва уларнинг келажагини шакллантириши мумкин. Ота-оналар фарзандларига эмпатия, масъулият ва интизом каби муҳим ҳаётий кўникмаларни ўргатади.

Бугунги жамиятда оилалар бузилиб, анъанавий оила тузилиши ўзгариб бораётгани сабабли ота-онанинг аҳамиятини тушуниш янада муҳимроқ. Кўпгина болалар тўлиқ бўлмаган оилаларда ўсади ва баъзи ҳолларда ота-оналар умуман йўқ. Натижада, болалар ота-оналар уларга ўргатиши мумкин бўлган муҳим қадриятларни ўргана олмайдилар ва бу уларнинг ривожланишига таъсир қилиши мумкин.

Исломда фарзандлар ота-онаси ёшлигида уларга ғамхўрлик қилганидек, қариганда ота-онасига ғамхўрлик қилишга ўргатилади. Афсуски, бугунги жамиятда кекса ота-оналарнинг кўпчилиги ёлғиз қолиб, қаровсиз қолмоқда. Кўпгина кекса одамлар ёлғизлик ва эътиборсизликдан азоб чекишади ва бу уларнинг руҳий ва жисмоний саломатлигига жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин.

Исломда ота-онага ҳурмат ва эҳтиром муҳим ўрин тутади. Исломда ота-онанинг аҳамияти Қуръони Каримда ва Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺнинг ҳадисларида ота-онага хизмат қилиш ва уларга ҳурмат кўрсатишнинг аҳамиятини таъкидлаган кўплаб оятлар борлигидан далолат беради. Исломда ота-она ва фарзанд ўртасидаги муносабатлар муқаддас ришта саналиб, у жуда ғамхўрлик ва эътиборга лойиқдир. Бироқ, Ислом таълимотига қарамай, замонавий дунё ушбу муҳим муносабатларга салбий таъсир кўрсатган бир қанча муаммоларни келтириб чиқарди.

Аллоҳ Қуръони Каримнинг Исро сураси 23-оятида шундай деб марҳамат қилади: “Ва Роббингиз фақат Ўзигагина ибодат қилишингизни ва ота-оналарга яхшилик қилишингизни буюрди”.

Агар эътибор қилсак, ояти кариманинг аввалида Қуръоннинг ажойиб мўъжизаси зоҳир бўлмоқда. Араб тилининг қоидаларига мувофиқ, “Роббингиз сизга фақатгина Ўзигагина ибодат қилишингизни ва ота-онангизга яхшилик қилишингизни буюрди”, – дейиш керак эди. Лекин жумла муҳотоб билан келиб, бирданига кўпликка ўтиб кетяпти. “Роббингиз фақат Ўзигагина ибодат қилишингизни ва ота—оналарга яхшилик қилишингизни буюрди”, дейилмоқда.

Бунинг билан инсон нафақат ўзининг ота-онасига яхшилик қилиши кераклиги, балки ҳар бир ота-она ёшига етган кекса ёшдаги кишилар ёшлардан, ўз фарзанди тенгилардан доимо ҳурмат кўришга ҳақли экани маълум бўлади.

“Агар улардан бири ёки иккови ҳам сенинг ҳузурингда кексайиб қолган бўлса, эй фарзанд, сен уларга асло “уфф” дея кўрма. Уларни жеркима, уларга шафқат қанотингни ёз ва, айтгинки, Роббим, ота—онам мени гўдаклигимда тарбия қилганларидек, энди Сен уларга раҳм қил”.

Бу оятлар ота-онанинг хулқ-атвори ва хатти-ҳаракатидан қатъи назар, уларга меҳр ва муҳаббат билан муносабатда бўлиш муҳимлигини таъкидлайди.

Қолаверса, Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺ: “Жаннат онангнинг оёғи остидадир”, деганлар. Бу ҳикматда ислом динида онанинг мавқеи юксак эканлиги таъкидланиб, уларни эъзозлаш зарурлиги таъкидланади. Бу баёнот исломда ота-онанинг аҳамиятини таъкидлаб, мусулмонларни уларни ҳурмат қилиш ва ҳурмат қилишга даъват этади.

Исломда ота-онанинг аҳамияти “ота-онага эҳтиромли бўлиш” маъносини англатувчи “бирр ал-валидайн” фарзлигида ҳам яққол намоён бўлади. Бу фарз ота-онага итоат қилиш ва уларга хизмат қилиш, уларнинг эҳтиёжларини қондириш, уларга меҳр ва раҳм-шафқат билан муносабатда бўлишни ўз ичига олади. Дарҳақиқат, Ислом таълимотига кўра, ота-онага хизмат қилиш исломнинг беш арконидан бири бўлган ҳажни адо этиш билан баробар бўлгани учун энг савобли ибодатлардан ҳисобланади.

Исломда ота-оналарнинг аҳамиятига қарамай, замонавий жамият ота-она ва бола муносабатларига салбий таъсир кўрсатган бир қанча муаммоларни келтириб чиқарди. Энг катта муаммолардан бири бу оила бирлигининг бузилиши бўлиб, бу ота-оналар фарзандларига сингдириши керак бўлган ахлоқ ва қадриятларнинг пасайишига олиб келди.

​Бундан ташқари, иш, таълим ва ижтимоий мажбуриятлар каби замонавий ҳаёт талаблари ота-оналарни фарзандлари билан сифатли вақт ўтказишни қийинлаштирди. Оқибатда кўплаб болалар ота-онасини ҳурмат қилмаслик ҳисси билан улғаймоқда, бу эса муносабатларнинг янада бузилишига олиб келиши мумкин.

Бугунги жамиятда ота-оналар олдида турган муаммолардан яна бири диний маърифат ва йўл-йўриқнинг етарли эмаслигидир. Кўпгина ота-оналар фарзандларига Ислом динини, ота-онага хизмат қилиш ва ҳурмат қилишнинг аҳамиятини ўргатиш учун тайёр эмаслар. Кўпгина ҳолларда, болалар ҳаётнинг мураккабликларини мустақил равишда бошқаришлари мумкин, бу эса йўналиш ва мақсаднинг этишмаслигига олиб келиши мумкин.

Бу қийинчиликларни бартараф этиш учун ота-оналар фарзанд тарбиясига фаол ёндашишлари керак. Улар ўз фарзандлари билан сифатли вақт ўтказишни ва севги, ҳурмат ва раҳм-шафқатни ривожлантирадиган муҳитни яратишни биринчи ўринга қўйишлари керак. Бунга экран вақтини чеклаш, очиқ ҳавода ҳаракат қилишни рағбатлантириш ва оила сифатида диний фаолият билан шуғулланиш киради.

Бундан ташқари, ота-оналар ўз фарзандларига ўрнак бўлишлари керак бўлган қадриятлар ва хулқ-атворни кўрсатиш орқали ўз фарзандларига намуна бўлишлари керак. Бунга ҳурматли, ростгўй ва раҳм-шафқатли бўлиш, шунингдек, Ислом таълимотларига амал қилиш киради.

Ота-оналаримизни эъзозлаш, эъзозлаш, уларга ғамхўрлик кўрсатиш, умри давомида хизмат қилиш эътиқодимизнинг асосий таълимотидир. Бироқ бугунги жамиятда кўплаб муаммолар ота-оналарнинг фарзандларига ёшлигиданоқ бу қадриятларни сингдиришини қийинлаштирмоқда. Ота-она ва муаллиф сифатида мен болаларга бу қадриятларни эрта ўргатиш муҳимлигини тушунаман. Айнан шунинг учун менинг келгуси болалар учун расмли китобим ота-оналарнинг қадр-қимматини қизиқарли ва қизиқарли тарзда ўрганиш концепциясига қаратилган.

Ота-оналарга фарзандларига ёшлигиданоқ Исломда ота-онанинг аҳамиятини ўргатишларига ёрдам берадиган баъзи маслаҳатлар:

Мисол келтиринг: Ота-оналар сифатида биз фарзандларимиз учун асосий намунамиз. Биз уларга ота-оналаримизни ҳурмат қилиш ва эъзозлаш муҳимлигини ўз хатти-ҳаракатларимиз орқали кўрсатишимиз керак.

Эрта бошланг: Исломда ота-онанинг аҳамияти ҳақида билиш учун болалар ҳеч қачон ёш емас. Фарзандингизга ёшлигиданоқ ҳурмат, раҳм-шафқат ва миннатдорчилик каби қадриятларни сингдиришдан бошланг.

Уларга ўқинг: Китоб ўқиш болаларга ота-оналарнинг аҳамияти ҳақида ўргатишнинг ажойиб усули ҳисобланади. Менинг янги болалар расмли китобим болаларга ёқадиган қизиқарли ва қизиқарли тарзда яратилган.

Сабрли бўлинг: Болаларга ота-оналарнинг аҳамиятини ўргатиш вақт ва сабр-тоқатни талаб қилади. Ҳаракатингизда изчил бўлинг ва болангиз йўлда пайдо бўлиши мумкин бўлган барча саволларга жавоб беришга тайёр бўлинг.

Ижобий мустаҳкамлашдан фойдаланинг: Фарзандингиз ота-онасига меҳр ва ҳурмат кўрсаца, мақтанг ва мукофотланг. Бу ижобий хулқ-атворни мустаҳкамлашга ёрдам беради ва бу қадриятларни болангизга сингдиради.

Менинг севгим ва ғамхўрлик билан тўлган тарбиям менга Исломда ота-онанинг аҳамиятини сингдирди. Шу сабабли, муаллиф сифатида мен бошқа ота-оналарга болаларига ерта ёшдан бошлаб ушбу қадриятларни ўргатишда ёрдам беришга бағишланганман. Мен яхши ўрнак кўрсатиш, эрта бошлаш, уларга ўқиш, сабр-тоқат кўрсатиш ва ижобий мустаҳкамлашни қўллаш орқали биз ушбу асосий тамойилларни болаларимизга муваффақиятли сингдиришимиз мумкинлигига қатъий ишонаман.

Бундан ташқари, мен ота-оналарнинг қадр-қимматини қизиқарли ва қизиқарли тарзда ўрганиш концепциясига асосланган бўлажак болалар учун расмли китобимни эълон қилишдан жуда хурсандман. У фарзандларига Исломда ота-онанинг аҳамияти ҳақида ўргатмоқчи бўлган ота-оналар учун ажойиб манба бўлиш учун мўлжалланган.

Ушбу китоб орқали мен ота-оналарни фарзандларига китоб ўқишга ва улар билан сифатли вақт ўтказишга, шу билан бирга ушбу муҳим қадриятларни тарғиб қилишга ундамоқчиман. Бу орқали биз ислом тамойилларига асосланган янада соғлом ва баркамол жамият қуришга ёрдам бера оламиз.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, исломда ота-онанинг аҳамиятини фарзандларга ўргатиш соғлом ва баркамол жамиятни барпо етишда ҳал қилувчи аҳамиятга ега. Ота-она ва муаллиф сифатида мен бу қадриятларни болаларда тарғиб қилишда ўз ҳиссамни қўшишга интиламан. Есингизда бўлсин, фарзандларингизга Исломда ота-онанинг аҳамиятини ўргатиш ҳеч қачон ерта эмас.

Қуръонда ота-она ҳақида кўп марта эслатиб ўтилган ва хабар аниқ — биз ота-оналаримизни ҳурмат қилишимиз ва ҳурмат қилишимиз керак. Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺ ҳам ота-онанинг аҳамияти ва уларнинг ҳақ-ҳуқуқларини рўёбга чиқариш билан боғлиқ савобларга алоҳида урғу берганлар.

Бу ҳадиси шарифда ота-онамизга, айниқса, кексалик чоғида уларга меҳрибон ва ҳурматли бўлиш муҳимлиги таъкидланган. Шунингдек, бу уларнинг ҳуқуқларини бажариш билан бирга келадиган улкан мукофот ҳақида эслатиб туради. Ота-оналаримизни ҳурмат қилиш ва ҳурмат қилиш орқали биз эътиқодимизнинг энг муҳим таълимотларидан бирини бажарамиз. Бу жаннатга киришнинг энг осон эшиги ва ҳар бир мусулмон буни қилишга интилиши керак.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, исломда ота-онанинг аҳамиятини ортиқча баҳолаб бўлмайди. Ота-оналар фарзандларининг хулқ-атвори ва ахлоқий фазилатларини шакллантиришда муҳим рол ўйнайди ва улар бизнинг ҳурмат ва эҳтиромимизга лойиқдир. Болаларга ота-онанинг аҳамиятини ёшлигидан ўргатиш орқали биз эътиқодимиз тамойилларига асосланган янада уйғун жамиятни яратишимиз мумкин. Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺнинг сўзларини ёдга олиб, “Роббим, мени кичиклигимдан тарбиялаганларидек, уларни ҳам раҳм қилгин”, деб ота-оналаримизнинг ҳақларини бажаришга ҳаракат қилайлик.

 

Юлчиев Элдорбек

“Хожа Бухорий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси

3-курс талабаси