Инсоният ривожланишида мусулмон жамиятининг таъсири

19

Инсоният ривожланишида Ислом цивилизациясини тутган ўрни ҳақида кўп китоблар ўқиганмиз бироқ Ғарб мамлакатлари бу борада нима фикрда, у ерлик олимлар бу ҳақида қандай ўйлашади?

Шу саволларга жавоб олиш мақсадида АҚШдаги энг улкан Медиа ташкилоти CНН нашриёти чиқарган мақолани ўқидим ва уни азиз муштарийларимизга ҳам улашгим келди.

Лондон, Англия (CНН) – Замонавий ҳаётнинг асосий манбаи бўлган кофенинг келиб чиқиши ҳақида ўйлаб кўринг ва бунда Италия кўпинча эсга тушади.

Аммо, аслида, Яман ҳамма жойда мавжуд бўлган пивонинг ҳақиқий келиб чиқишига эга.

Биринчи университет ва ҳатто тиш чўткаси билан бир қаторда, у биз яшаётган дунёни шакллантирган ҳайратланарли мусулмон ихтироларидан биридир.

Велосипеддан тортиб мусиқа тарозиларигача бўлган барча нарсанинг асоси бўлган ушбу фундаментал ғоялар ва объектларнинг келиб чиқиши мусулмон меросининг 1000 йиллик «унутилган» тарихини нишонлайдиган «1001 ихтиро» китобининг диққат марказида.

«Бизнинг билимимизда тешик бор, биз Уйғониш давридан юнонларга қурбақа каби сакраб ўтмоқдамиз», деди профессор Салим ал-Ҳассани, Фан, технология ва Цвилизация жамғармаси раиси ва китоб муҳаррири CННга.

«1001 ихтиро» асари  ҳозирда Лондон Фан музейида кўргазмада. Ҳассани кўргазма ғарбий бўлмаган маданиятларнинг — бир вақтлар Испания ва Португалия, Жанубий Италияни қамраб олган ва Хитойнинг бир қисмигача чўзилган мусулмон империяси каби бугунги цивилизацияга қўшган ҳиссаларини ёритиб беради деб умид қилмоқда.

Бу ерда Ҳассани ўзининг энг яхши 10 та мусулмон ихтиролари билан ўртоқлашади:

  1. Жарроҳлик

Тахминан 1000-йилда машҳур шифокор Ал Заҳравий 1500 саҳифали тасвирланган жарроҳлик енциклопедиясини нашр етди, ундан кейинги 500 йил давомида Европада тиббий маълумотнома сифатида фойдаланилган. Захровий ўзининг кўплаб ихтиролари орасида яраларни тикишда эритувчи мушук ичакларидан фойдаланишни кашф этди — олдин тикувларни олиб ташлаш учун иккинчи операция қилиш керак эди. Хабар қилинишича, у биринчи сезарен операциясини ҳам амалга оширган ва биринчи жуфт форсепсни яратган.

  1. Қаҳва

Энди Ғарб дунёсининг ду жоур ичимлиги бўлган кофе биринчи марта Яманда 9-асрда ишлаб чиқарилган. Қаҳва ўзининг дастлабки кунларида сўфийларга садоқатнинг кечки кечаларида уйғоқ қолишларига ёрдам берган. Кейинчалик бир гуруҳ талабалар томонидан Қоҳирага олиб келинган қаҳва шов-шуви тез орада империя бўйлаб тарқалди. 13-асрга келиб у Туркияга йетиб борди, лекин 16-асргача ловия Европада қайнай бошлади, Италияга венециялик савдогар томонидан олиб келинган.

  1. Учувчи машина

“Аббос ибн Фирнас учар аппарат ясаш ва учиш учун ҳақиқий уриниш қилган биринчи одам эди”, деди Ҳассаний. 9-асрда у тахминан қуш костюмига ўхшаш қанотли аппаратни яратди. Испаниянинг Кордова яқинидаги энг машҳур судида Фирнас бир неча лаҳза юқорига учиб, ерга йиқилиб, қисман белини синдирди. Унинг дизайнлари, шубҳасиз, машҳур италиялик рассом ва ихтирочи Леонардо да Винчининг юзлаб йиллар ўтиб, илҳом манбаи бўлган бўларди, деди Ҳассани.

  1. Университет

859-йилда Фотима ал-Фирҳи исмли ёш малика Марокашнинг Фез шаҳрида биринчи даражали университетга асос солди. Унинг синглиси Мириам қўшни масжидга асос солган ва мажмуа биргаликда ал-Қаровиййин масжиди ва университетига айланган. Деярли 1200 йил ўтиб ҳам фаолият юритаётган Ҳассанийнинг айтишича, марказ одамларга илм олиш ислом анъаналарининг асоси еканлигини ва ал-Фирҳи опа-сингиллар ҳикояси бугунги кунда бутун дунё бўйлаб ёш мусулмон аёлларни илҳомлантиришини эслатади.

  1. Алгебра

Алгебра сўзи форс математигининг 9-асрдаги машҳур «Китоб ал-жабр ва ал-муғабала» рисоласининг номидан келиб чиққан бўлиб, тахминан «Мулоҳаза юритиш ва мувозанат китоби» деб таржима қилинади. Юнон ва ҳинд тизимларининг илдизлари асосида қурилган янги алгебраик тартиб рационал сонлар, иррационал сонлар ва геометрик катталикларни бирлаштирувчи тизим эди. Худди шу математик Ал-Хоразмий ҳам биринчи бўлиб сонни даражага кўтариш тушунчасини киритган.

  1. Оптика

“Оптикани оʻрганишдаги енг муҳим ютуқларнинг аксарияти мусулмон оламидан”, — дейди Ҳассаний. Тахминан 1000-йилларда Ибн ал-Ҳайсам одамлар жисмларни ёруғликдан акс этиши ва кўзга кириши орқали кўришини исботлаб, Эвклид ва Птолемейнинг ёруғлик кўзнинг ўзидан чиқади деган назарияларини рад етди. Бу буюк мусулмон физиги, шунингдек, оптик асаб ва мия ўртасидаги боғлиқлик туфайли кўз тасвирларни қандай қилиб тик кўришини тушунтирувчи камера обсcура феноменини ҳам кашф етди.

  1. Мусиқа

Ҳассанийнинг сўзларига кўра, мусулмон мусиқачилар Европага катта таъсир кўрсатган, улар Буюк Карл давридан бери Бағдод ва Кордова мусиқалари билан рақобатлашишга ҳаракат қилган. Европага Яқин Шарқ орқали келган кўплаб асбоблар орасида лют ва скрипканинг аждоди бўлган раҳаб бор. Замонавий мусиқа тарозилари ҳам араб алифбосидан олингани айтилади.

  1. Тиш чўткаси

Ҳассанийнинг сўзларига кўра, Муҳаммад пайғамбар биринчи тиш чўткасидан фойдаланишни тахминан 600 йилда оммалашган. Месвак дарахтининг новдасидан фойдаланиб, тишларини тозалаган ва нафасини янгилаган. Замонавий тиш пастасида Месвакга ўхшаш моддалар қўлланилади.

  1. Кранк

Замонавий автоматика асосларининг кўпчилиги биринчи марта мусулмон дунёсида, жумладан, инқилобий кранк-боғловчи род тизимидан фойдаланишга топширилди. Айланма ҳаракатни чизиқли ҳаракатга айлантириб, кранк оғир нарсаларни нисбатан осонлик билан кўтариш имконини беради. 12-асрда Ал-Жазарий томонидан кашф этилган ушбу технология бутун дунё бўйлаб портлаб, велосипеддан тортиб ички ёнув двигателигача бўлган барча нарсаларни олиб келди.

  1. Касалхоналар

«Бугунги кунда биз билган касалхоналар, палаталари ва ўқув марказлари билан 9-аср Мисридан», деб тушунтирди Ҳассаний. Биринчи шундай тиббий марказ 872 йилда Қоҳирада ташкил етилган Аҳмад ибн Тулун касалхонаси еди. Тулун касалхонаси муҳтож бўлган ҳар бир кишига бепул ёрдам кўрсатди — бу сиёсат мусулмонларнинг барча касалларга ғамхўрлик қилиш анъаналарига асосланган. Қоҳирадан бундай шифохоналар мусулмон дунёсига тарқалди.

 

Юлчиев Элдорбек

“Хожа Бухорий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси

3-курс талабаси