O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BAYROG‘INING HUQUQIY ASOSLARI, TARIXIY-MADANIY MAZMUNI VA RIVOJLANISHI
7

Davlat ramzlari suveren davlatning huquqiy-siyosiy atributlari hisoblanadi. Mustaqillikka erishgan har bir davlat uchun bayroq, gerb va madhiya bir vaqtning o‘zida konstitutsiyaviy institut, tarixiy xotira timsoli va xalqaro munosabatlarda davlatni ifodalovchi belgi vazifasini bajaradi. O‘zbekistonda bu uch ramzning qonuniy mustahkamlanishi mustaqillikning dastlabki yillariga to‘g‘ri keladi: Davlat gerbi 1992-yil 2-iyuldagi 616-XII-sonli qonun bilan tasdiqlangan [2, 3], madhiya to‘g‘risidagi qonun esa 1992-yil 10-dekabrda qabul qilingan [4]. Bayroq esa shu uchlikdan birinchi bo‘lib, 1991-yilda qonuniy maqom oldi.
2. Huquqiy asos va qabul qilish jarayoni
Bayroq masalasi sovet davri so‘nggida kun tartibiga chiqqan. 1990-yil mart oyidagi parlament sessiyasida davlat ramzlari muhokama qilingan, 20-iyundagi Mustaqillik deklaratsiyasida esa O‘zbekiston bayroq, gerb va madhiya kabi ramzlarni o‘zi ta’sis etishi qayd etilgan [5]. Bu deklaratsiya ramzlar masalasiga huquqiy zamin yaratdi.
Normativ hujjat sifatida 1991-yil 18-noyabrdagi 407-XII-sonli “O‘zbekiston Respublikasining Davlat bayrog‘i to‘g‘risida”gi Qonun belgilangan [1], uni Oliy Kengashning navbatdan tashqari VII sessiyasi qabul qilgan [4]. Qonun mazmuniga ko‘ra, bayroq davlat suverenitetining ramzi va xalqaro munosabatlarda O‘zbekistonning timsoli maqomiga ega [6].
Muhim jihati shundaki, qonun mustaqillik e’lon qilingan (1991-yil 31-avgust) paytdan taxminan ikki yarim oy o‘tgach qabul qilingan. Bu ramzlar masalasi davlat qurilishining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lganini ko‘rsatadi.
3. Dizayn tuzilishi va ramziy mazmuni
Bayroq 1:2 nisbatdagi to‘rtburchak matodir [8]. Rasmiy tavsifga ko‘ra, u butun uzunligi bo‘ylab o‘tgan to‘q moviy, oq va to‘q yashil uchta endan tarkib topgan, oq enning chetlaridan kengligi 2,5 santimetr bo‘lgan qizil hoshiyalar o‘tkazilgan [7]. Veksillologik nuqtai nazardan bu gorizontal uch rangli (trikolor) bayroq bo‘lib, tarkibiga hilol va yulduzlar kabi tarixiy an’anaga ega unsurlar kiritilgan.
4. 2023-yildagi qonunchilik yangilanishi
2023-yilda bayroq to‘g‘risidagi qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Yangilanishning asosiy g‘oyasi — bayroqdan foydalanish doirasini kengaytirish. Qonunga muvofiq, Davlat bayrog‘idan sport musobaqalarida, ommaviy jismoniy tarbiya va madaniy tadbirlarda, rasmiy xalqaro tadbirlarda, oilaviy bayramlarda va xotira sanalarini nishonlashda foydalanish mumkin [6]. Bu o‘zgarish ramzga munosabatda “faqat rasmiy” yondashuvdan fuqarolarning faol ishtirokiga o‘tishni anglatadi.
5. Muhokama
Tahlil natijalari quyidagi xulosalarga asos bo‘ladi:
- Siyosiy-huquqiy ahamiyat. Bayroq to‘g‘risidagi qonun mustaqillik e’lon qilingan davrda qabul qilingani uni suverenitetning dastlabki ramziy-huquqiy mustahkamlanishlaridan biriga aylantiradi.
- Tarixiy davomiylik. Rasmiy talqinda ramzlar bugungi hudud tarixidagi davlatlar an’anasi bilan bog‘lanadi [4]. Bu yangi davlatni tarixiy ildizlarga tayantirishning ramziy usulidir.
- Ijtimoiy rol. 2023-yildagi o‘zgarishlar bayroqni kundalik madaniy hayotga yaqinlashtirdi; sport, madaniyat va ilm-fandagi yutuqlar bayroq obro‘sini oshirgan omil sifatida ko‘rsatiladi [6].
6. Xulosa
O‘zbekiston Davlat bayrog‘i 1991-yil 18-noyabrda qabul qilingan 407-XII-sonli qonun asosida davlat suverenitetining huquqiy ramziga aylangan. Uning dizayni tarixiy an’analarga tayangan, ramziy mazmuni milliy o‘zlik g‘oyasi bilan bog‘liq. 2023-yildagi yangilanishlar esa uni jamiyat hayotiga yaqinlashtirdi. Kelgusi tadqiqotlar uchun ranglar semantikasini arxiv hujjatlari va tarixiy dalillar asosida chuqurroq o‘rganish istiqbolli yo‘nalish bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan manbalar
- O‘zbekiston Respublikasining “Davlat bayrog‘i to‘g‘risida”gi Qonuni, 18.11.1991, № 407-XII (qonun matnini Lex.uz milliy qonunchilik bazasidan tekshirish tavsiya etiladi).
- O‘zbekiston Respublikasining “Davlat gerbi to‘g‘risida”gi Qonuni, 02.07.1992, № 616-XII.
- “Davlat ramzlari”, O‘zbekiston Respublikasi rasmiy portali: https://gov.uz/oz/pages/symbols
- “Davlat ramzlari”, Tashqi ishlar vazirligi sahifasi: https://gov.uz/oz/mfa/sections/view/14473
- “O‘zbekiston bayrog‘idagi ranglar va belgilar nimani anglatadi?”, UzA: https://uza.uz/ru/posts/ozbekiston-bayrogidagi-ranglar-va-belgilar-nimani-anglatadi_427094
- “Vatan bayrog‘i — g‘urur, umid va ishonch timsoli”, UzA: https://uza.uz/posts/658065
- “Qaddimiz va qadrimiz timsoli”, Yuz.uz: https://yuz.uz/uz/news/qaddimiz-va-qadrimiz-timsoli
- “Flag of Uzbekistan”, Wikipedia (umumiy ma’lumot uchun): https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_Uzbekistan
O‘tkir Umbarovich G‘uzarov — Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi mudiri
