ABUL MUNTAHO AHMAD IBN MUHAMMAD AL-MAĞNISOVIY: HAYOTI VA IJODI

13

Imom Abu Hanifaga nisbat beriladigan «al-Fiqh al-akbar» ahli sunna aqidasining eng qadimgi matnlaridan biri hisoblanadi. Asrlar davomida unga köplab şarhlar yozilgan: Abul Lays Samarqandiy, Abul Muntaho al-Mağnisoviy, Mulla Ali Qori va boşqalarning şarhlari ma’lum. Ular orasida Abul Muntaho al-Mağnisoviyning «Şarh al-Fiqh al-akbar» asari Usmoniylar davri hanafiy-moturidiy ilmiy an’anasining muhim namunasi sifatida tilga olinadi.

Olimning töliq nomi odatda Abul Muntaho Şihobiddin Ahmad ibn Muhammad al-Mağnisoviy al-Moturidiy al-Hanafiy deb keltiriladi. Bu ismning har bir qismi manbalarda bir xilda uçramaydi:

Kunya (Abul Muntaho): asarning boşida özi zikr qilgan, şuningdek Xayriddin Ziriklyning «al-A’lom» asarida ham keltirilgan.

Laqab (Şihobiddin): faqat Ziriklyda uçraydi.

«Mavlo»: faqat Hoji Xalifada uçraydi. Bu sifat uning ozod qilingan qullar sulolasidan ekanini bildirişi mumkin, lekin bu faqat taxmin.

Nisba (al-Mağnisoviy): Kiçik Osiyodagi Mağnisa (hozirgi Manisa, Turkiya) şahriga nisbat. Usmoniylar davrida bu şahar şahzodalar boşqargan viloyat markazi va ilmiy hayot öçoği bölgan.

Mazhabi: aqidada moturidiya, fiqhda hanafiya.

Asarlari

Tarjimai hol manbalarida uning asarlari kam keltirilgan. Odatda ikki asari tilga olinadi:

  1. «Şarh al-Fiqh al-akbar» asari moturidiy aqidasi böyiça yozilgan şarhdir. Naşrlari mavjud, ammo qaysi naşrlar işonçli ekanini fehristlardan tekşiriş kerak.
  2. «Izhor al-ma’oniy fi şarh Hirz al-amoniy» asari imom Şotibiyning qiroat ilmiga oid maşhur nazmiy matni «Hirz al-amoniy va vajh al-tahoniy» («Şotibiyya») şarhidir. U qiroat ilmiga bağişlangan.

Bu ikki asar olimning aqida va qiroat sohasida ham ixtisoslaşganini körsatadi.

Olimning tuğilgan yili haqida manbalarda deyarli ma’lumot yöq. Vafot sanasi böyiça esa ikki xil qaraş bor:

  • Hijriy 1090 (milodiy 1679): bu sanani Ismoil Poşşo Bağdodiy («Hadiyyat al-orifin»), Umar Rizo Kahhola («Mu’jam al-mu’allifin») va Sayyid Muhammad Boqir Hujjatiy keltirgan.
  • Hijriy 1000 (milodiy 1592): bu sanani Xayriddin Ziriklyning «al-A’lom» asarida uçratamiz.
  • Hoji Xalifa «Kaşf az-zunun»da «Fiqh al-akbar» şarhlari haqida gapirib, olimning vafot sanasini bermagan.

Bu farq muhim, çunki ikki sana örtasida deyarli yuz yillik tafovut bor. Qölyozma asarning köçirilgan yoki yozib tugatilgan sanasi (hijriy 939 yoki 989) olimning yaşagan davrini aniqlaşda hal qiluvçi dalil bölişi mumkin. Agar asar 989 yilda tugatilgan bölsa, 1000 yilda vafot etgani ehtimoldan uzoq emas. Lekin 1090 yilda vafot etgan bölsa, u yarim asrdan ortiq ijod qilgan bölardi. Qölyozma kolofonlarini (oxirgi sahifalardagi yozuvlarni) tekşiriş bu masalani hal qilişning eng işonçli yölidir.

Matnni kengaytiriş va aniqlaştiriş uçun quyidagilarga murojaat qiliş mumkin:

  • Hoji Xalifa, Kaşf az-zunun ‘an asomi al-kutub va al-funun («Fiqh al-akbar» şarhlari bölimi).
  • Ismoil Poşşo Bağdodiy, Hadiyyat al-‘orifin va Idoh al-maknun.
  • Xayriddin Ziriklyy, al-A’lom (Mağnisoviy maqolasi).
  • Umar Rizo Kahhola, Mu’jam al-mu’allifin.
  • Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri (turk tilida, Usmoniy olimlari böyiça).
  • Carl Brockelmann, Gesçiçte der arabisçen Litteratur (qölyozmalar röyxati).
  • Qölyozma kataloglari: Sulaymoniya, Topkapi va Mağnisodagi (Manisa İl Halk Kütüphanesi) kutubxonalar fondlari.

    Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi o’qituvchisi TO’XTAYEV ALIBEK 
    Manbaalar asosida