QUR’ON VA HADISDAN GAPIRGAN HAR BIR KISHIGA ERGASHISH JOIZMI?

39

Bugungi axborot asrida diniy ma’lumotlarni izlash, Qur’oni karim oyatlari va hadisi shariflarning mazmunini o‘rganish, diniy masalalarga javob topish imkoniyatlari tobora kengayib bormoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar orqali turli diniy mavzulardagi ma’ruzalar, videolar, tarjimalar va maqolalar keng tarqalmoqda. Biroq bu imkoniyatlar bilan bir qatorda, jiddiy bir masala ham yuzaga chiqmoqda: Qur’on va hadisdan iqtibos keltirgan har bir kishining fikriga ergashish, uning aytganlarini diniy hukm sifatida qabul qilish to‘g‘rimi?

Albatta, yo‘q! Chunki Qur’on va hadisdan iqtibos keltirish bilan ularning mazmunini to‘g‘ri anglash, sharhlash va ulardan shar’iy hukm chiqarish bir xil narsa emas. Muqaddas manbalardan dalil keltirish muhim bo‘lgani kabi, ularni to‘g‘ri tushunish, ilmiy asosda sharhlash va tegishli hukmlarni o‘z o‘rnida qo‘llash ham nihoyatda muhimdir.

Diniy masalalarda ilm va malaka zarur

Qur’oni karim va hadisi shariflar Islom dinining asosiy manbalaridir. Ularni to‘g‘ri anglash uchun esa muayyan ilmiy tayyorgarlik, chuqur bilim va mas’uliyat talab etiladi. Xususan, arab tilini, Qur’on ilmlarini, tafsir usullarini, hadis ilmini, fiqh va usulul fiqh qoidalarini, shuningdek, ulamolar o‘rtasidagi ixtiloflarning sabablarini bilish muhim ahamiyatga ega.

Chunki biror oyat yoki hadisning tarjimasini o‘qish uning barcha ma’nolarini to‘liq anglashni anglatmaydi. Ba’zan birgina so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan istilohiy ma’nosi o‘rtasida farq bo‘ladi. Ayrim oyat va hadislar muayyan vaziyat, savol yoki voqea munosabati bilan kelgan bo‘lishi mumkin. Ularning mazmunini to‘g‘ri anglash uchun nozil bo‘lish sabablari, hadislarning aytilish sharoitlari va boshqa shar’iy dalillar bilan munosabatini o‘rganish zarur.

Masalan, bir hadisda muayyan amal taqiqlangan bo‘lsa, boshqa hadisda unga ruxsat berilgan bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatda ikki hadisni bir-biriga zid deb baholashga shoshilmaslik kerak. Balki ularning qaysi sharoitda aytilgani, hukmning keyinchalik o‘zgargan-o‘zgarmagani va ulamolar tomonidan qanday sharhlanganini o‘rganish lozim. Shu sababli diniy masalalarda faqat tarjimaga tayanish yoki birgina dalilni keltirib, qat’iy xulosa chiqarish to‘g‘ri yondashuv hisoblanmaydi.

Nosix va mansux masalasini bilish nega muhim?

Qur’on ilmlarida muhim o‘rin tutadigan mavzulardan biri nosix va mansux masalasidir. Nosix-avvalgi shar’iy hukmni keyingi dalil bilan bekor qiluvchi yoki o‘zgartiruvchi dalil, mansux esa hukmi bekor qilingan dalilga nisbatan ishlatiladigan istilohdir. Bu masala Qur’on oyatlari va ayrim hadislarni to‘g‘ri tushunishda alohida ahamiyatga ega.

Tarixan Islom shariatining ayrim hukmlari bosqichma-bosqich joriy qilingan. Buning hikmatlaridan biri insonlarni yangi hukmlarga izchil ravishda tayyorlash bo‘lgan. Shu bois bir mavzuga oid barcha dalillarni o‘rganmasdan turib, ulardan bittasiga asoslanib hukm chiqarish noto‘g‘ri xulosaga olib kelishi mumkin.

Bunga mast qiluvchi ichimliklar masalasini misol qilib keltirish mumkin. Qur’oni karimning Niso surasi 43-oyatida mast holatda namozga yaqinlashmaslik buyurilgan. Moida surasining 90-91-oyatlarida esa mast qiluvchi ichimliklardan chetlanish qat’iy buyurilgan. Bu oyatlarni o‘zaro bog‘liq holda o‘rganish shariat hukmlarining bosqichma-bosqich bayon qilinganini anglashga yordam beradi.

Biroq bu kabi misollarni keltirishda ham ehtiyotkorlik zarur: har qanday mazmunan farqli oyatni mansux deb hisoblash mumkin emas. Nosix va mansux masalasi Qur’on ilmlarida o‘z qoidalari, shartlari va ilmiy mezonlariga ega bo‘lgan murakkab mavzudir. Demak, Qur’oni karim oyatlarini faqat tarjimasiga qarab sharhlash, ularning o‘zaro munosabatini va tafsir ilmidagi izohlarni hisobga olmaslik insonni xato xulosalarga olib kelishi mumkin.

Hadisi shariflarni ham ilm asosida tushunish lozim

Xuddi shuningdek, hadisi shariflarni o‘rganishda ham ularning mazmuni, aytilish sabablari, rivoyat darajasi va boshqa hadislar bilan munosabatini hisobga olish zarur. Hadis ilmlarida rivoyatlarning sahihligi, roviylarning ishonchliligi, hadis matnining mazmuni va fiqhiy xulosalarni aniqlash bilan bog‘liq ko‘plab ilmiy qoidalar mavjud.

Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning qabristonlarni ziyorat qilish haqidagi hadislari bunga misol bo‘la oladi. Avval qabristonlarni ziyorat qilishdan qaytarilganliklari, keyinchalik esa: “Men sizlarni qabristonlarni ziyorat qilishdan qaytargan edim. Endi ularni ziyorat qilinglar. Chunki ular oxiratni eslatadi”, mazmunidagi hadisda ruxsat berilganligi rivoyat qilinadi.

Ushbu hadis qabristonlarni ziyorat qilish masalasini tushunishda muhim dalildir. Agar kishi faqat avvalgi qaytaruvni ifodalovchi rivoyatni o‘qib, keyingi bayonlardan bexabar qolsa, masalaning hukmini noto‘g‘ri tushunishi mumkin.

Demak, diniy manbalarni o‘rganishda barcha tegishli dalillarni jamlash, ularni ilmiy mezonlar asosida tahlil qilish va ishonchli ulamolarning sharhlariga murojaat etish lozim. Hadislarni tarjima qilish yoki nashr etishda ham matnning asl mazmunini saqlash, zarur izohlarni berish va o‘quvchini chalg‘itadigan xulosalardan saqlanish katta mas’uliyatdir.

Ijtimoiy tarmoqlardagi diniy axborot: imkoniyat va mas’uliyat

Bugungi kunda internet va ijtimoiy tarmoqlar diniy ma’rifat tarqatishning muhim vositalariga aylandi. Bu, albatta, ijobiy imkoniyatdir. Chunki insonlar ishonchli manbalar orqali Qur’on, hadis, tafsir va fiqhga oid bilimlarini oshirishlari mumkin.

Ammo ayni paytda diniy bilim darajasi yetarli bo‘lmagan ayrim kishilarning murakkab masalalarda qat’iy hukmlar berishi, oyat va hadislarni kontekstdan uzib talqin qilishi yoki o‘z qarashlarini yagona to‘g‘ri yo‘l sifatida taqdim etishi ham kuzatiladi.

Ba’zan bir necha daqiqalik videoda muhim fiqhiy masala yuzaki tushuntiriladi. Ayrim hollarda esa boshqa ulamolarning fikrlari inkor qilinib, musulmonlar orasida bahs-munozara va ishonchsizlikni kuchaytiruvchi xulosalar ilgari suriladi. Diniy masalalarning murakkab jihatlari e’tibordan chetda qolishi natijasida oddiy foydalanuvchi noto‘g‘ri xulosaga kelishi mumkin.

Ayniqsa, qisqa videolar, sarlavhalar va kesib olingan parchalar orqali tarqaladigan ma’lumotlarni tekshirmasdan qabul qilish xavflidir. Biror kishining Qur’on oyatini chiroyli tilovat qilishi yoki hadisni arab tilida keltirishi uning barcha diniy masalalarda yetarli malakaga ega ekanini anglatmaydi.

Shu bois diniy axborotni qabul qilishda quyidagi mezonlarga amal qilish maqsadga muvofiq:

  • Ma’lumotning manbasini tekshirish va ishonchli diniy nashrlar hamda ulamolarga murojaat qilish.
  • Oyat va hadislarning faqat tarjimasiga emas, balki mo‘tabar tafsir va sharhlariga ham e’tibor berish.
  • Murakkab aqidaviy va fiqhiy masalalarda malakali mutaxassislarning izohlarini o‘rganish.
  • Keskin hukmlar, asossiz ayblovlar va musulmonlarni bir-biriga qarshi qo‘yuvchi da’volarga ehtiyotkorlik bilan yondashish.
  • Eshitilgan yoki o‘qilgan ma’lumotni tekshirmasdan boshqalarga tarqatmaslik.

Zero, diniy ma’lumotni tarqatish ham mas’uliyatdir. Tekshirilmagan xabarni boshqalarga yetkazish orqali inson o‘zi bilmagan holda noto‘g‘ri tushunchalarning yoyilishiga sababchi bo‘lib qolishi mumkin.

Diniy masalalarda o‘zboshimchalikning oqibatlari

Islom ilmga, tafakkurga va dalil asosida ish yuritishga katta ahamiyat beradi. Shu bilan birga, insonni o‘zi bilmagan narsalar haqida gapirishdan qaytaradi. Qur’oni karimning Isro surasi 36-oyatida mazmunan: “O‘zing bilmagan narsaga ergashma. Albatta, quloq, ko‘z va qalb-bularning barchasi to‘g‘risida so‘raladi”, deb marhamat qilinadi.

Bu oyat inson zimmasiga katta mas’uliyat yuklaydi. Chunki diniy masalalarda aytilgan har bir fikr odamlarning e’tiqodi, ibodati, oilaviy munosabatlari va kundalik hayotiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun bilmagan masalada sukut saqlash yoki uni ahli ilmdan so‘rash ojizlik emas, balki ilmiy va axloqiy mas’uliyat belgisidir.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning ilm haqidagi ta’limotlari ham musulmonlarni bilim olishga, bilmagan narsasini so‘rashga va mas’uliyat bilan fikr bildirishga undaydi. Diniy hukmlarni bilimsiz ravishda bayon qilish esa nafaqat so‘zlovchining, balki uning gapiga ergashgan insonlarning ham adashishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Shu o‘rinda xalqimizning “Chumchuq so‘ysa ham qassob so‘ysin” degan maqolini eslash o‘rinlidir. Bu hikmat har bir ishni o‘z sohasining bilimdoni va mutaxassisiga topshirish kerakligini anglatadi. Tibbiyotda shifokor, huquqiy masalalarda huquqshunos, diniy masalalarda esa tegishli bilim va malakaga ega ahli ilm maslahatiga murojaat qilish muhimdir.

Biroq bu tamoyil boshqa fikrlarni tekshirmasdan rad etish yoki biror kishini faqat nomi va mavqei sababli mutlaq haq deb qabul qilishni anglatmaydi. Asosiy mezon-ishonchli manbalar, ilmiy dalillar, malaka va xolislikdir.

Aqidaviy masalalarda hushyorlik va mo‘tadillik

Diniy bilimning yetarli bo‘lmasligi ayrim hollarda insonni noto‘g‘ri talqinlar va keskin qarashlar ta’siriga tushirib qo‘yishi mumkin. Ayniqsa, aqidaviy masalalarda dalillarni noto‘g‘ri tushunish, o‘z fikrini mutlaq haqiqat sifatida ko‘rsatish, boshqa musulmonlarni asossiz ravishda ayblash va ixtilofli masalalarni adovat vositasiga aylantirish jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi.

Islom ta’limotida ilm, hikmat, adolat va go‘zal muomala muhim o‘rin tutadi. Diniy masalalarda xulosa chiqarishda shoshilmaslik, ulamolar merosini o‘rganish va musulmonlar orasida birlikni saqlashga intilish zarur.

Ayniqsa, yoshlar diniy bilimni internetdagi tasodifiy sahifalar yoki qisqa videolar bilangina cheklab qo‘ymasliklari lozim. Ular Qur’oni karimni ishonchli tafsirlar asosida o‘rganishlari, hadislarni mo‘tabar manbalardan mutolaa qilishlari, aqida va fiqh masalalarida izchil ta’lim olishlari muhimdir.

Shuningdek, turli diniy da’volarga baho berishda hissiyotga emas, dalil va ilmiy asosga tayanish lozim. Har qanday ixtilofni adovatga aylantirish, boshqalarni haqorat qilish yoki asossiz ravishda e’tiqodda ayblash muammoni hal qilmaydi. Aksincha, bunday munosabatlar jamiyatdagi hamjihatlikka putur yetkazishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Qur’on va hadisdan gapirgan har bir kishiga ko‘r-ko‘rona ergashish to‘g‘ri emas. Muqaddas manbalardan iqtibos keltirishning o‘zi diniy hukm chiqarish uchun yetarli bo‘lmaydi. Buning uchun ilm, malaka, dalillarni to‘g‘ri anglash, shar’iy qoidalarni bilish va mas’uliyat zarur. Har bir musulmon diniy bilim olishga intilishi, ishonchli manbalarga murojaat qilishi va o‘zi bilmagan masalalarda ahli ilmdan so‘rashi lozim. Shu bilan birga, diniy ma’lumotlarni tarqatishda ham ehtiyotkorlik, xolislik va mas’uliyatni unutmaslik kerak.

Bugungi axborot makonida diniy savodxonlikni oshirish, yoshlarni ishonchli ilm manbalariga yo‘naltirish, Qur’on va hadislarni to‘g‘ri anglash madaniyatini shakllantirish dolzarb vazifalardan biridir. Zero, dinni to‘g‘ri anglash insonni jaholatdan, asossiz hukmlardan va adashishdan asraydi.

Muzaffar Qosimov, Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi ma’naviy ma’rifiy

ishlar bo‘yicha mudir o‘rinbosari