ISLOM TARIXIDA FIQH TUSHUNCHASI VA JAMOAVIY QARASHLARNING UMUMLASHMASI SIFATIDA MAZHABNING PAYDO BO‘LISHI
31

Annotatsiya: Maqolada islom tarixida fiqh tushunchasining shakllanishi, unga berilgan ilk va keyingi ta’riflar, fiqhning asosiy maqsadlari hamda sahobalar va tobiinlar davrida paydo bo‘lgan dastlabki mazhabiy qarashlar tahlil qilingan. Shuningdek, mazhabning jamoaviy fikrlar umumlashmasi sifatida shakllanish jarayoni va uning ummat birligi hamda ijtimoiy-huquqiy hayotdagi ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Fiqh, mazhab, sahobalar mazhabi, ijtihod, islom tarixi, jamoaviy qarash.
Kirish
Islom taraqqiyotida fiqh ilmi musulmon jamiyatining ma’naviy-huquqiy asoslarini belgilab beruvchi muhim fan sifatida yuzaga kelgan. Fiqh so‘zi lug‘aviy jihatdan “tushunish, anglash, chuqur idrok etish” ma’nolarini anglatsa, istilohiy ma’noda shariat hukmlarini dalillar asosida bilish va ularni amaliy hayotga tatbiq qilish ilmidir. Musulmon jamiyatida ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish, adolat va insofni ta’minlash hamda diniy hayotni to‘g‘ri asosda yo‘naltirish fiqhning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Shu ma’noda fiqh – faqatgina diniy qoidalar yig‘indisi emas, balki musulmon ummatining ma’naviy-ijtimoiy tafakkuri va birdamligini ta’minlovchi ilmiy tizim sifatida shakllangan.
Asosiy qism
Fiqh tushunchasi: ilk va keyingi ta’riflar
Sahobalar davrida fiqh tushunchasi keng ma’noda qo‘llanib, Qur’on va sunnatni chuqur tushunish va ular asosida hayotda yo‘l topish demak edi. Masalan, Ibn Abbos (r.a.) haqida “tarjimonul-Qur’on va faqihul-umma” deb ta’rif berilgan. Keyingi asrlarda fiqh ilmiga aniq ta’riflar shakllandi.
Imom Abu Hanifa (r.a.): «Fiqh – insonning nafsi uchun unga manfaatli va zararli narsalarni bilishidir» degan. Bu ta’rifda amaliy hayot va inson manfaatiga qaratilganlik asos qilib olingan.
Imom Shofe’iy (r.a.): «Fiqh – Qur’on va sunnatdan hukm chiqarish san’ati» deya ta’rif bergan.
Keyingi faqihlar esa fiqhni «Shar’iy-amaliy hukmlarni tafsilotli dalillardan bilish ilmidir» degan ta’rif bilan umumlashtirdilar.
Shu tariqa, fiqhning mazmuni saodat davridagi keng ma’nolikdan maxsus ilmiy fan sifatida aniq shaklga ega bo‘lib bordi.
Fiqhning maqsadi
Fiqhning asosiy maqsadlari quyidagicha umumlashtirish mumkin:
- Ibodatlarni sahih bajarish – musulmonning Alloh bilan bog‘lanishi uchun.
- Muomalotni tartibga solish – jamiyatda adolat, haq-huquq va iqtisodiy muvozanatni ta’minlash.
- Oila va nikoh munosabatlari – avlod pokligini asrash va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash.
- Jinoyat va jazo qoidalari – jamiyat xavfsizligi va insofni ta’minlash.
- Ahloqiy va ma’naviy maqsadlar – inson kamolotini ko‘zlash.
Muhokama qism
Shu jihatdan fiqhning asosiy vazifasi insonning hayotida din va dunyo ishlarini uyg‘un holda tartibga solishdir.
Ilk mazhablar: sahobalar mazhablari
Fiqhning ilk shakllanish jarayoni sahobalar davrida boshlangan. Sahobalar Qur’on va sunnatdan hukm chiqarib, turli masalalarda ijtihod qilganlar. Masalan:
Ibn Mas’ud (r.a.)ning fiqhiy qarashlari asosan Kufada rivojlanib, keyinchalik Abu Hanifa maktabi uchun asos bo‘ldi.
Ibn Umar (r.a.) va Oysha (r.a.) maktablari asosan hadisga tayanish bilan mashhur bo‘ldi.
Zayd ibn Sobit (r.a.)ning fikrlari esa Madina fiqh maktabiga ta’sir qildi.
Sahobalardan keyin tobeinlar orqali ushbu fiqhiy qarashlar maktab va usullar sifatida umumlashdi.
Mazhab – jamoaviy qarashlarning yig‘indisi sifatida VIII–IX asrlarda yirik fiqh maktablari – mazhablar yuzaga keldi. Ular muayyan imomlar atrofida to‘plangan ijtihodiy qarashlarni umumlashtirib, jamoaviy tarzda rivojlantirdi. Mazhab faqat bir imomning fikri emas, balki uning shogirdlari, as’hoblari va keyingi avlod ulamolari tomonidan takomillashtirilgan ilmiy merosdir.
Hanafiy mazhabi – Imom Abu Hanifa va uning shogirdlari orqali rivojlandi. Ijtihodda aqliy tahlilga keng o‘rin berdi.
Molikiy mazhabi – Imom Molikning «Muatto»si asosida Madina ahli amallariga tayandi.
Shofe’iy mazhabi – Qur’on, sunnat va qiyosni uyg‘unlashtirib, fiqhiy usullarni tizimlashtirdi.
Hanbaliy mazhabi – hadislarga qattiq tayangan holda shakllandi.
Shu tariqa, mazhablar – musulmon jamiyatida ijtimoiy-ijtihodiy qarashlarni umumlashtiruvchi va tartibga soluvchi tizim sifatida xizmat qildi. Ular faqat huquqiy qoidalar emas, balki ma’naviy-axloqiy tarbiyaning ham asosiga aylandi.
Xulosa
Fiqh tushunchasi islom tarixining dastlabki bosqichlaridanoq musulmon ummatining ma’naviy va ijtimoiy hayotida hal qiluvchi o‘rin tutgan. Ilk davrlarda keng ma’noda «tushunish» bo‘lgan bu tushuncha keyinchalik shariat hukmlarini ijtihod bilan aniqlovchi mustaqil fan sifatida rivojlandi. Mazhablar esa jamoaviy qarashlarning umumlashuvi, ulamolarning ijtimoiy tafakkuri va fiqhiy tajribasining to‘planmasi sifatida shakllandi. Bugungi kunga kelib ham mazhablar islomiy huquqning turli yo‘nalishlarda amaliy va nazariy asoslarini ta’minlab, ummat birligini asrashda muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Qur’oni karim.
- Imom Abu Hanifa. Fiqhul-akbar. – Qohira: Darul-Qalam, 2002.
- Ash-Shofe’iy, Muhammad ibn Idris. ar-Risola. – Bayrut: Darul-Kutub al-Ilmiya, 1990.
- Imom Molik ibn Anas. Al-Muatto. – Qohira: Darul-Xadis, 2004.
- Ibn Qudama al-Maqdisiy. Ravdatun-nozir. – Bayrut: Muassasatur-Risala, 1997.
- Ibn Abidin, Muhammad Amin. Raddul-muxtor alad-Durril-muxtor. – Qohira: Darul-Fikr, 1992.
- Ibn Xaldun. Muќaddima. – Bayrut: Darul-Fikr, 2001.
- Xassan Abdug‘ofur. Ta’rixul-fiqh al-islomiy. – Qohira: Darus-Salam, 2010.
- Muhammad Abu Zaxro. Ta’rixul-mazohib al-islomiya. – Qohira: Darul-Fikr al-Arabiy, 1996.
- Kamoliddin Muhammad. Islom huquqi tarixi. – Toshkent: Islom sivilizatsiyasi markazi, 2020.
- Xasanxon Yo‘ldoshev. Fiqh va mazhab tarixi. – Toshkent: Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2018.
