«TEMUR TUZUKLARI»: TARIXIY-HUQUQIY MANBA SIFATIDA SHAKLLANISHI, TARJIMALARI VA ILMIY BAHOLARI

72

Asqarov Akbar Asadovich

Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi o‘qituvchisi,

Oriental universiteti magistranti

Tel.: +998 91 963-45-00

e-mail: asqarov.a@gmail.com

ANNOTATSIYA

Mazkur maqolada «Temur tuzuklari» asarining tarixiy-huquqiy manba sifatida shakllanishi, muallifligi, til xususiyatlari, tarjima tarixi va turli ilmiy maktablar tomonidan berilgan baholar IMRAD metodologiyasi asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda asarning turkiy tilda yozilganligi va Amir Temurning bevosita ishtiroki bilan devonda rasmiylashtirilganligi ilmiy dalillar orqali asoslanadi. Maqolada sovet davrida «Tuzuklar»ga nisbatan yuzaga kelgan mafkuraviy yondashuvlarni ham tanqidiy nuqtayi nazardan ko‘rib chiqilgan.

Kalit so‘zlar: Temur tuzuklari, Amir Temur, tarixiy manba, huquqiy hujjat, chig‘atoy tili, tarixshunoslik, tarjima tarixi, IMRAD.

1. KIRISH (Introduction)

Insoniyat tarixida buyuk siymolar jamiyat taraqqiyotining ichki qonuniyatlarini anglashga, iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy muammolarni hal etishga hamda adolatli boshqaruv tizimini joriy etishga intilib kelgan. Shunday ulug‘ zotlardan biri Amir Temur bo‘lib, u mo‘g‘ullar zulmi ostida ezilgan Movarounnahr zaminida siyosiy sahnaga chiqdi va o‘z davlatchiligini mustahkamlashda qonuniy asoslarga tayanishga alohida e’tibor qaratdi.

Amir Temur 1370-yil aprel oyidan boshlab davlat ishlarini qonuniy hujjatlar asosida yuritishga harakat qildi. Bu holat islom huquqi (fiqh) yuksak rivojlangan Movarounnahr ijtimoiy hayotida adolatli boshqaruv tizimi zarurat darajasiga ko‘tarilgan bir davrda alohida ahamiyat kasb etdi. Jumladan, Burhoniddin Marg‘inoniyning «Hidoya» asari musulmon huquqshunosligi tarixida katta obro‘ga ega bo‘lib, Temur singari hukmdorlar ham ushbu an’anaviy-huquqiy merosni chuqur o‘rgandilar.

Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, «Temur tuzuklari» asari turli ilmiy doiralarda har xil, ba’zan qarama-qarshi tarzda baholangan. Sovet davrida mafkuraviy sabablarga ko‘ra salbiy baho olgan bu asar, mustaqillik yillarida qayta o‘rganildi va uning tarixiy-huquqiy qiymati yanada chuqurroq anglandi. Ushbu maqola mazkur asarning shakllanish tarixi, muallifligi va ilmiy baholarini IMRAD metodologiyasi asosida yaxlit tahlil qilishga qaratilgan.

Tadqiqotning maqsadi — «Temur tuzuklari»ning tarixiy manba sifatida shakllanishi, til xususiyatlari, tarjima tarixi va turli ilmiy maktablar tomonidan berilgan baholarni tizimli tahlil qilish hamda asarning huquqiy-falsafiy ahamiyatini asoslashdan iborat.

2. TADQIQOT METODLARI (Methods)

Tadqiqotda quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:

  • Tarixiy-taqqosiy tahlil metodi: asarning turli davrlardagi ilmiy baholari o‘zaro solishtirilib, siyosiy-mafkuraviy omillar aniqlandi.
  • Manbashunoslik metodi: «Temur tuzuklari»ning qo‘lyozma nusxalari, tarjima tarixlari va ularning o‘zaro bog‘liqligi o‘rganildi.
  • Tilshunoslik tahlili: asarning til xususiyatlari, turkiy va chig‘atoy til elementlari tahlil qilindi.
  • Sistem tahlil metodi: turli olimlarning qarashlari uchta asosiy ilmiy guruh sifatida tizimlashtirilib, har birining argumentlari baholandi.
  • Tanqidiy tahlil metodi: mafkuraviy tazyiq ostida shakllangan noto‘g‘ri qarashlar ilmiy dalillar asosida rad etildi.

Maqolaning manba bazasini Ibn Arabshoh, Sharafuddin Ali Yazdiy, Abu Tolib al-Husayniy at-Turbatiy kabi o‘rta asrlar mualliflarining asarlari, akademiklar I.Mo‘minov, M.Xayrullayev, Sh.Muhammadiyev, B.Valixo‘jayev, professor N.G‘oyibov, yuridik fanlar doktori K.Saidovaning ilmiy ishlari, shuningdek, asarning turli tillardagi tarjimalari tashkil etadi.

3. TADQIQOT NATIJALARI (Results)

3.1. Asarning shakllanishi va muallifligi masalasi

«Temur tuzuklari» — Amir Temurning shaxsiy siyosiy-falsafiy qarashlari, tarixiy tajribasi va davlat boshqaruvi prinsiplarini aks ettiruvchi hujjatdir. Akademik I.Mo‘minovning tahlillariga ko‘ra, tarixchilarning bu masaladagi qarashlari uch guruhga bo‘linadi: birinchi guruh asarning to‘liq muallifi Amir Temurning o‘zi ekanini ta’kidlaydi; ikkinchi guruh uni Temurning kotibi tomonidan tuzilgan deb biladi; uchinchi guruh esa asarni XVII asrdagi kompilativ matn deb da’vo qiladi.

Biroq uchinchi guruhning da’vosi quyidagi tarixiy dalillar bilan rad etiladi: asarda Temurning valiahdi sifatida Muhammad Jahongir ko‘rsatilgan bo‘lib, u 1376-yilda vafot etgan. Agar asar XVII–XVIII asrlarda yozilganida, keyingi vorislar — Muhammad Sulton va Pirmuhammad — ham aks ettirilgan bo‘lardi. Bundan tashqari, «Yetti yillik urushdan so‘ng zafer bilan Samarqandga qaytdim…» jumlasi milodiy 1404-yilga to‘g‘ri keladi, bu esa asarning Temur hayotlik chog‘ida tuzilganini isbotlaydi.

Shuningdek, Akademik I.Mo‘minov 1391-yilga oid, Temur tomonidan Abu Muslim va uning avlodlariga imtiyozlar berilganligi haqida shaxsan muhrlangan hujjatni misol tariqasida keltiradi. Ibn Arabshohning guvohligiga ko‘ra, Temur tarixiy manbalarni o‘qib, o‘qituvchining xatosini ham tuzatib borar edi — bu uning hujjat yaratish va manba saqlashga bo‘lgan alohida qobiliyatini ko‘rsatadi.

3.2. Asarning tili va yozilish sharoiti

Mavjud dalillar asarning dastlab turkiy (eski o‘zbek–chig‘atoy) tilida yozilganligini tasdiqlaydi. Bu borada quyidagi argumentlar muhim ahamiyat kasb etadi:

  • Temur saroyida bo‘lgan ispan elchisining guvohligi va Sharafuddin Ali Yazdiyning ma’lumotlariga ko‘ra, Temur devonida davlat ishlari uyg‘ur mirzolari tomonidan turkiy tilda yuritilgan.
  • «Tuzuklar»da arab va fors manbalariga xos mubolag‘alar, baytlar va so‘z bezaklari deyarli uchramaydi; aksincha, u turkiy tilga xos qisqalik, aniqlik va keskinlik bilan yozilgan.
  • «Tuzuk» so‘zining o‘zi ham turkiy tilga oid bo‘lib, «qonun», «qoidalar», «nizom», «tartib» ma’nolarini anglatadi.
  • Asarning keyingi tarjimalarida turk-chig‘atoy so‘zlarining ko‘pligi kuzatiladi.
  • Temur va Temuriylar davriga oid hujjatlarning aksariyati turkiy tilda yozilgan.

U.Uvatov tomonidan qayd etilgan M.Shihobning fikrlariga ko‘ra, asarning o‘zida: «Bu kitobimni ajdodlar amri ila turkiy chig‘atoy tilida yozdim…» degan so‘zlar mavjud. Bu guvohlik asarning Temur devonida rasmiylashtirilganligi, keyinchalik fors tiliga tarjima qilinganini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasdiqlaydi.

3.3. «Temur tuzuklari»ning tarjima tarixi

XVII asrda yashagan Abu Tolib al-Husayniy at-Turbatiy Makka va Madinaga haj safari paytida Yaman hududida hukmronlik qilgan Usmonli amiri Ja’far Poshshaning kutubxonasidan «Tuzuklar»ning asl turkiy nusxasini qo‘lga kiritadi. U bu nusxaning «tarqoq va tushunilishi qiyin bo‘lganligi sababli» uni 1637-yilda fors tiliga tarjima qilib, Hindiston hukmdori Nuriddin Jahongirga taqdim etadi.

Shoh Jahon mazkur tarjimadan to‘liq qoniqmay, uni qayta ko‘rib chiqish uchun Temurning avlodi Muhammad Afzal Buxoriyga topshiradi. U matnni Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asari bilan solishtiradi va aniqliklar kiritadi — shu tariqa «Malfuzoti Temuriy» nomi bilan tanilgan tahririy nusxa yuzaga keladi.

Ingliz harbiy xizmatchisi mayor Uilyam Deyvi forsiy qo‘lyozmani Hindistonda topib, 1779-yilda Angliyaga olib bordi va ingliz tiliga o‘girdi. Asarning forsiy to‘liq matni 1783-yilda Oksford universitetida professor Jon Uayt rahbarligida nashr etildi. 1787-yilda fransuz sharqshunosi L.Langle fransuz tiliga tarjima qildi. Keyinchalik asar 1785 va 1791-yillarda hind, 1845-yil urdu, 1868-yil fors, 1894, 1934 va 1999-yillarda rus tillariga tarjima qilindi.

O‘zbek tiliga tarjimalar XIX asrda amalga oshirildi. Birinchi tarjima 1836–1837-yillarda Qo‘qon xoni Muhammad Alixon topshirig‘i bilan Nabijon Mahdum Xotifiy tomonidan bajarildi. Ikkinchisi Xiva xonligi davrida (1856–1857) Muhammad Yusuf ar-Roziy tomonidan, uchinchisi esa 1858-yilda Pahlavon Niyoz Devon tomonidan amalga oshirildi.

3.4. Ilmiy baholar va tarixshunoslik muammolari

«Temur tuzuklari» asariga nisbatan turli ilmiy maktablar o‘rtasida katta farqlar mavjud. Akademik M.Xayrullayev ushbu asarni «davlat siyosatini amalga oshirish dasturi» deb ta’riflagan bo‘lsa, akademik Sh.Muhammadiyev uni Temuriylar davlatining barcha qonun-qoidalarini mujassamlashtirgan o‘ziga xos kodifikatsiya hujjati — qadimgi Konstitutsiya deb ataydi. Yuridik fanlar doktori K.Saidova bu asarni Amir Temur davrining eng muhim huquqiy hujjati sifatida baholagan. R.Rahmonaliyev esa «Tuzuklar»ni Napoleon kodifikatsiyalariga tenglashtiradi.

Salbiy baholarga kelsak, Rossiya imperiyasi davrida T.N.Granovskiy 1852-yilda Amir Temurni yoltosar, talonchi sifatida tasvirlab, rus tarixshunosligida noto‘g‘ri stereotipga asos soldi. Akademik V.V.Bartold esa «Tuzuklar»ni XVII asrda Hindistonda yaratilgan kompilativ matn deb hisobladi, ammo bu da’vosini hujjatli dalillar bilan asoslay olmadi. Bu yondashuvning mafkuraviy muhit — Turkistonning rus mustamlakachiligi va keyinchalik Sovet milliy chegaralash siyosati — bilan bog‘liqligi tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan.

Sovet davri tarixshunosligida ham asarni rad etuvchi yondashuv hukmron bo‘ldi. 1967-yilda Alihonto‘ra Sog‘uniyning «Guliston» jurnalida e’lon qilgan tarjimasi Markaziy Qo‘mita tomonidan tanqidga uchradi va to‘xtatildi. Faqat mustaqillik yillarida, 1989-yilda tarixchi B.Ahmedovning so‘zboshi bilan «Temur tuzuklari» to‘liq holatda chop etildi; 1991-yilda esa G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot tomonidan alohida kitob shaklida nashr qilindi.

4. MUHOKAMA (Discussion)

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, «Temur tuzuklari»ga nisbatan shakllantirilgan salbiy baholarning aksariyati ilmiy emas, balki siyosiy-mafkuraviy sabablarga tayangan. Bartoldning shogirdi S.G.Klyashtorniy bu holatni tanqid qilib, tarixni buzib ko‘rsatish orqali milliy va diniy murosasizlikni kuchaytirish xavfini ta’kidlagan.

«Rus pravdasi»ning yuzdan ortiq har xil hajm va shakldagi nusxalari mavjud bo‘lsa-da, uning tarixiy manba sifatida qadri hech qachon inkor qilinmagan. Xuddi shunday yondashuv «Temur tuzuklari»ga nisbatan ham qo‘llanilishi zarur. D.N.Logofet so‘zlari bu masalada juda o‘rinli: «Temurday buyuk shoh va inson xotirasiga munosabatni ko‘rib achinib ketasan… u o‘z xalqini yuksak taraqqiyot bosqichiga olib chiqqan, madaniyatli hukmdor edi».

Ahmad Donishning ta’kidlashicha, «Tuzuki Temuriy» hijriy sakkizinchi yuz yillikning yangilovchisi — Amir Temurning merosini o‘rganish uchun asosiy manba hisoblanadi. Bu fikr asarning nafaqat tarixiy, balki falsafiy-ma’naviy ahamiyatini ham ochib beradi.

H.Karomatovning fikricha, «Tuzukoti Temuriy» va «Malfuzoti Temuriy» aslida ikki alohida asar bo‘lib, keyinchalik bitta qog‘oz to‘plamda qo‘shib ko‘chirilgan. Bu ilmiy taxminni hujjatli asosda aniqlash uchun yangi ekspeditsiyalar va mavjud barcha nusxalarning tanqidiy nashri zarur — bu esa kelajakdagi tadqiqotlar uchun muhim yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.

Taqqoslash uchun aytish joizki, Napoleon kodifikatsiyasi ham o‘z davrining huquqiy tafakkurini mujassamlashtirgan manba sifatida e’tirof etilgan. «Temur tuzuklari» ham xuddi shunday qimmatga ega: R.Rahmonaliyev ta’biricha, bu asarning mohiyatini unutib qo‘ysak, Temurning qisqa muddatda shuncha saltanatni qanday egallaganini tushunib bo‘lmaydi.

 

5. XULOSA (Conclusion)

Ushbu tadqiqot «Temur tuzuklari» asarining quyidagi jihatlarini ilmiy asosda tasdiqlaydi:

  • Asar Amir Temur hayotlik chog‘ida, uning bevosita ishtiroki va nazorati ostida turkiy (eski o‘zbek–chig‘atoy) tilida yozilgan yoki devonida rasmiylashtirilgan.
  • Asarning XVII–XVIII asrlarda yaratilgan degan da’vo Muhammad Jahongirning 1376-yilda vafot etganligi va 1404-yildagi voqealar qayd etilganligi haqidagi aniq tarixiy dalillar bilan rad etiladi.
  • «Temur tuzuklari» Markaziy Osiyo huquqiy anana tarixida beqiyos ahamiyat kasb etuvchi tarixiy-huquqiy, siyosiy-falsafiy manba sifatida baholanishi zarur.
  • Asarga nisbatan shakllangan salbiy baholar siyosiy-mafkuraviy omillar mahsuli bo‘lib, ilmiy asosdan mahrum.
  • Kelajakda barcha qo‘lyozma nusxalarning tanqidiy nashri va yangi arxiv tadqiqotlari amalga oshirilishi zarur.

«Temur tuzuklari» nafaqat o‘zbek davlatchiligi tarixining, balki jahon huquqiy tafakkuri tarixining ham muhim yodgorligi bo‘lib, uni xolis, manbashunoslik asosida qayta o‘rganish davr talabi bo‘lib qolmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

  1. Mo‘minov I. Amir Temur va temuriylar. — Toshkent: Fan, 1968.
  2. Xayrullayev M. O‘rta Osiyoda ilm-fan taraqqiyoti tarixi. — Toshkent: O‘zbekiston, 1994.
  3. Muhammadiyev Sh. Temuriylar davlati tuzumi. — Toshkent, 1996.
  4. Saidova K. Amir Temurning huquqiy me’rosi. — Toshkent: Adolat, 2003.
  5. Valixo‘jayev B. «Temur tuzuklari»ning adabiy-tarixiy tahlili // Sharq yulduzi. — 1989. — №6.
  6. G‘oyibov N. Davlat boshqaruv tarixi. — Toshkent: TDYI nashriyoti, 2010.
  7. Rahmonaliyev R. Imperiya va o‘zlik: Chingiziylar va Temuriylar saltanati. — Toshkent, 2006.
  8. Bartold V.V. Sochineniya. T. II. — Moskva: Nauka, 1963.
  9. Temur tuzuklari / A.Sog‘uniy va H.Karomatov tarjimasi. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1991.
  10. Yazdiy Sh.A. Zafarnoma. — Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
  11. Shihob M. Amir Temur davlatini boshqarish. — Qohira, 1998.
  12. Ibn Arabshoh. Temur tarixi. — Toshkent: Sharq, 2007.