BEMAZHABLIKKA ILMIY RADDIYA
58

Islom shariati hukmlarini anglash va amaliyotga tatbiq etish jarayoni oddiy matnni o‘qib, shaxsiy xulosa chiqarish bilan cheklanmaydi. Asrlar davomida musulmon ulamolari Qur’on va Sunnatni chuqur o‘rganib, ularni tushunish va hukm chiqarishning aniq metodologiyasini ishlab chiqdilar. Ana shu metodologik maktablar fiqhiy mazhablar sifatida shakllandi. Sunniy an’anada mashhur bo‘lgan Imom Abu Hanifa, Imom Molik, Imom Shofe’iy va Imom Ahmad ibn Hanbal rahimahumulloning fiqhiy maktablari aynan shu ilmiy mehnat mahsulidir.
Bemazhablik deganda odatda shar’iy hukmlarni chiqarishda muayyan fiqhiy maktabga tayanmaslik, Qur’on va hadisni bevosita o‘zicha talqin qilishga urinish tushuniladi. Bunday yondashuv tashqi tomondan “manbaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaytish” shiori bilan namoyon bo‘lsa-da, amalda u usuliy tayyorgarliksiz ijtihod qilish xavfini tug‘diradi. Zero, Qur’on oyatlari va hadislarni to‘g‘ri tushunish uchun arab tili ilmlari, nasx-mansux masalalari, umum-xos, mutlaq-muqayyad qoidalari, sabab nuzul va sabab vurud kabi ko‘plab ilmiy yo‘nalishlarni mukammal bilish talab etiladi. Bu esa Usul al-fiqh ilmi orqali tizimlashtirilgan.
Masalan, “ar-Risala” asarida Imom Shofe’iy Qur’on va Sunnatni tushunish hamda hukm chiqarish qoidalarini ilmiy asosda bayon qilgan. Hanafiya maktabida esa qiyos va istihson metodlari keng qo‘llanib, murakkab masalalarga yechim topilgan. Bu usullar shaxsiy fikr emas, balki qat’iy qoidalarga tayangan ijtihod natijasidir. Fiqh tarixiga nazar tashlasak, biror masalada hukm chiqarishdan avval ulamolar dalillarni jamlab, ularni solishtirib, zaif va sahih rivoyatlarni ajratib, so‘ng xulosa qilganini ko‘ramiz. Bu ilmiy jarayonni inkor etib, bevosita matndan hukm olish ko‘pincha zohiriy va tor talqinga olib keladi.
Qur’oni Karimda: “Agar bilmasangiz, zikr ahlidan so‘rang” (Nahl, 43-oyat) deb marhamat qilinadi. Ushbu oyat shar’iy masalalarda mutaxassis olimlarga murojaat qilish zarurligini ko‘rsatadi. Hadisda esa: “Ulamolar payg‘ambarlarning vorislaridir” (Abu Dovud, Termiziy) deyiladi. Demak, ilmiy meros va ulamolar an’anasini chetlab o‘tish shariatning o‘z ko‘rsatmasiga zid keladi.
Tarixiy tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, mazhablar musulmon jamiyatida huquqiy barqarorlikni ta’minlagan. Turli hudud va davrlarda yuzaga kelgan muammolar aynan fiqhiy metodologiya orqali hal etilgan. Agar har kim oyat va hadisni o‘z tushunchasiga ko‘ra talqin qilsa, diniy amaliyotda parokandalik va ixtilof kuchayadi. Shu bois ko‘plab ulamolar bemazhablikni metodologik jihatdan zaif va xavfli yo‘nalish sifatida baholaganlar.
Xulosa qilib aytganda, mazhabga ergashish Qur’on va Sunnatdan uzoqlashish emas, balki ularni ilmiy va tartibli ravishda tushunishdir. Fiqhiy mazhablarga amal qilish — asrlar davomida sinovdan o‘tgan ilmiy tizimga tayanish demakdir. Shariatni chuqur bilmagan holda mustaqil hukm chiqarishga urinish esa xatoga olib borishi mumkin. Shu sababli bemazhablik da’volariga ilmiy javob sifatida, Usul al-fiqh va fiqhiy merosning zarurligi qat’iy asos bilan ta’kidlanadi.
Muzaffar Qosimov,
Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo’yicha mudir o’rinbosari
