TALABALARDA TANQIDIY FIKRLASH VA MUAMMOLARNI HAL QILISH MALAKASINI SHAKLLANTIRISH: YANGI O’ZBEKISTON TARAQQIYOTI KONTEKSTIDA

46

G’uzarov O’tkir Umbarovich

Xoja Buxoriy o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi mudiri

Qarshi davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi

utkir-guzarov@rambler.ru

Annotatsiya: Ushbu maqolada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil uchun Oliy Majlis va O’zbekiston xalqiga murojaatnomasiga asoslanib, talabalarda tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini rivojlantirish masalalari ko’rib chiqiladi. Maqolada 21-asr ta’limining asosiy kompetensiyalari sifatida tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko’nikmalarini shakllantirish zaruriyati, Prezident murojaatnomasida belgilangan ustuvor yo’nalishlar – mahalla infratuzilmasini rivojlantirish, iqtisodiyotni texnologik va innovatsion o’sish modeliga o’tkazish, kasblarni rivojlantirish va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratish kontekstida ta’limiy dasturlar va pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda zamonaviy ta’lim tizimida talabalarni mustaqil fikrlovchi, kreativ va global raqobatbardosh mutaxassislar sifatida tayyorlash bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.[1]

Kalit so’zlar: tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, 21-asr ko’nikmalari, Yangi O’zbekiston, ta’lim reformasi, kasbiy tayyorgarlik, innovatsion ta’lim, texnologik transformatsiya.

Kirish

XXI asr ta’limi tezkor o’zgarishlar, texnologik innovatsiyalar va global integratsiya jarayonlari bilan tavsiflanadi. Bugungi kunda ta’lim tizimining asosiy vazifasi faqat bilim berish emas, balki talabalarni doimiy o’zgaruvchan dunyoda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga qodir qiluvchi ko’nikmalar bilan jihozlashdir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil uchun Oliy Majlis va O’zbekiston xalqiga murojaatnomasida ta’kidlanganidek, «Bugungi vaqtda yangi texnologiyalar, raqamlashtirish va sun’iy intellekt ta’sirida dunyoda ish o’rinlarining soni, shakli va mazmuni keskin o’zgarmoqda. Yaqin besh yilda mavjud kasblarning 30 foizi to’liq avtomatlashtiriladi, 50 foizi bo’yicha esa yangi malakalar talab qilinadi.»

Ushbu vaziyat ta’lim tizimini tubdan o’zgartirishni, talabalarni nafaqat ma’lum bir fanni o’rganish, balki tanqidiy fikrlash, muammolarni tahlil qilish va kreativ yechimlar topish malakalariga ega bo’lishlarini ta’minlashni talab etadi. Prezident murojaatnomasida keltirilgan statistik ma’lumotlarga ko’ra, «O’quvchi va talabalarimiz joriy yilda xalqaro fan olimpiadalarida 51 ta oltin, 101 ta kumush, 126 ta bronza medalini qo’lga kiritib, o’z bilim va salohiyatini butun dunyoga namoyish qildi.»[2] Bu yutuqlar o’zbek ta’lim tizimining potensialini ko’rsatsa-da, yangi davr talablariga muvofiq tizimli yondashuvni zarur qiladi.

Adabiyotlar tahlili va nazariy asos

Tanqidiy fikrlash: tushuncha va ahamiyati

Tanqidiy fikrlash – bu ma’lumotlarni tahlil qilish, baholash va sintez qilish orqali mustaqil xulosalar chiqarish qobiliyatidir. Xalqaro tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, tanqidiy fikrlash malakasiga ega bo’lgan talabalar akademik muvaffaqiyatga erishish ehtimoli 2,5 barobar yuqori bo’ladi. Bu ko’nikma nafaqat o’quv jarayonida, balki hayotdagi turli vaziyatlarda to’g’ri qarorlar qabul qilishga yordam beradi.

Prezident murojaatnomasida ta’kidlanganidek, «Endi mamlakatimizning mehnat bozori mutlaqo yangi arxitektura asosida – kasb, malaka, texnologiya va ta’limni birlashtiradigan yagona mexanizm sifatida ishlashi zarur.» Bu esa ta’lim tizimida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning dolzarbligini yanada oshiradi.

Muammolarni hal qilish kompetensiyasi

Muammolarni hal qilish – bu hayotiy va professional vaziyatlarda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni aniqlash, tahlil qilish va samarali yechimlar topish jarayonidir. Jahon iqtisodiy forumi (World Economic Forum[3]) ma’lumotlariga ko’ra, 2026-yilda eng talab qilinadigan ko’nikmalar orasida muammolarni hal qilish birinchi o’rinlardan birini egallaydi.

2026-yil «Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili» deb e’lon qilingan holda, mahalla darajasida yuzaga keladigan muammolarni hal qilish uchun yoshlarning faol ishtiroki va muammolarni hal qilish malakasiga ega bo’lishlari zarur.

Prezident murojaatnomasining ta’limiy aspektlari

Kasbiy ta’limni rivojlantirish

Prezident murojaatnomasida texnikumlarni rivojlantirish bo’yicha alohida e’tibor qaratilgan: «2026-yildan boshlab, har yili kamida 100 tadan texnikumni to’liq ta’mirlab, texnologik va talab yuqori bo’lgan kasblarga mos holda jihozlab boramiz.» Bu rejalar tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini amaliy sharoitlarda rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi.

«Ilg’or kasbiy mahorat texnikumlari» va «Kasblar shaharchasi» tashkil etish tashabbusi talabalarni real hayotiy muammolarni hal qilishga yo’naltiradi. Dual ta’lim tizimi doirasida «70 mingga yaqin o’quvchi oyiga 10 million so’mgacha maosh olmoqda», bu esa nazariy bilimlarni amaliy ko’nikmalarga aylantirishning samarali mexanizmidir.

Texnologik transformatsiya va innovatsion ta’lim

Prezident murojaatnomasida iqtisodiyotni «texnologik va innovatsion o’sish modeliga o’tkazish» ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Ta’lim sohasida bu quyidagilarni o’z ichiga oladi:

  • Sun’iy intellekt laboratoriyalari: «15 ta oliygohda sun’iy intellekt laboratoriyasi faoliyati yo’lga qo’yiladi»
  • IT xizmatlari rivojlanishi: «IT xizmatlari eksporti ilk bor 1 milliard dollarni tashkil etdi»
  • Raqamli startaplar dasturi: startaplarni qo’llab-quvvatlash orqali innovatsion fikrlashni rag’batlantirish

Ushbu tashabbuslar talabalarni texnologik yangiliklar bilan ishlashga, muammolarni innovatsion yechimlar orqali hal qilishga o’rgatadi.

Tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilishni rivojlantirish strategiyalari

Loyiha asosidagi ta’lim (Project-Based Learning)

Prezident murojaatnomasida ko’rsatilgan «mahallada sanoat va xizmat» loyihasi ta’lim jarayonida ham qo’llanilishi mumkin. Talabalar mahalliy muammolarni aniqlash, tahlil qilish va ularni hal qilish uchun loyihalar ishlab chiqishlari mumkin. Masalan:

  • Mahalla ekologiyasi: «Yashil hudud», «yashil bog'» yaratish loyihalari
  • Ijtimoiy tadbirkorlik: kichik biznes g’oyalarini ishlab chiqish
  • Raqamli yechimlar: mahalla muammolarini hal qilishda IT texnologiyalaridan foydalanish

STEM ta’lim va interdissiplinar yondashuv

«2026-yilda yurtimizda ilk bor maktab talabalari o’rtasida nufuzli xalqaro kimyo va informatika olimpiadalari» o’tkazilishi STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics)[4] ta’limini rivojlantirishning muhim qadamidir. Interdissiplinar yondashuv talabalarni:

  • Turli fanlar o’rtasidagi bog’liqlikni tushunishga
  • Murakkab muammolarni turli nuqtai nazardan ko’rishga
  • Kreativ yechimlar ishlab chiqishga o’rgatadi

Raqamli platformalar va ta’limiy texnologiyalar

«Elektron hukumat platformasi tubdan yangilanadi» deb ko’rsatilgan raqamlashtirish jarayoni ta’lim sohasida ham amalga oshirilishi kerak. Raqamli ta’lim platformalari orqali:

  • Individual ta’lim yo’llarini yaratish
  • Interaktiv vazifalar va simulyatsiyalar orqali amaliy ko’nikmalarni rivojlantirish
  • Sun’iy intellekt yordamida shaxsiy tavsiyalar berish mumkin

Tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini baholash mezonlari

Quyidagi jadvalda talabalarda tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini baholash mezonlari keltirilgan:

 

Komponent Tanqidiy fikrlash Muammolarni hal qilish
Tahlil qilish Ma’lumotlarni turli manbalardan to’plash va taqqoslash qobiliyati Muammoning ildizini aniqlash va sabab-oqibat zanjirini tushunish
Baholash Faktlar va fikrlarni ajratish, manbalar ishonchliligini baholash Turli yechimlarni baholash va eng samarali variantni tanlash
Sintez Turli ma’lumotlardan yangi xulosalar chiqarish Kreativ va innovatsion yechimlar ishlab chiqish
Refleksiya O’z fikrlash jarayonini tahlil qilish va xatolardan xulosa chiqarish Yechim samaradorligini baholash va jarayonni takomillashtirish

 

Amaliy tavsiyalar va amalga oshirish mexanizmlari

O’qituvchilarni tayyorlash va malaka oshirish

Tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilishni o’rgatish uchun o’qituvchilar o’zlari bu malakalarni puxta egallagan bo’lishlari zarur. Prezident murojaatnomasida ta’kidlanganidek, «Germaniya, Shveysariya, Buyuk Britaniya, Xitoy, Koreya kabi davlatlarning ilg’or ta’lim dasturlari joriy qilingan texnikumlar sonini 100 taga yetkazamiz.» Xuddi shu tajribani o’qituvchilarni tayyorlash tizimida ham qo’llash zarur:

  • Xalqaro tajribalardan foydalangan holda o’qituvchilar uchun maxsus treninglar tashkil etish
  • Pedagogik universitetlarda «Tanqidiy fikrlash metodologiyasi» kurslarini joriy etish
  • O’qituvchilar o’rtasida eng yaxshi amaliyotlarni almashish platformalarini yaratish

O’quv dasturlarini qayta ko’rib chiqish

Prezident murojaatnomasida «9-sinf bitiruvchilarini fanlarni o’zlashtirishi va kasbiy qiziqishiga qarab saralab olish tizimini joriy qilamiz» deb ko’rsatilgan. Bu tizim tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun quyidagi elementlarni o’z ichiga olishi kerak:

  • Amaliy vazifalar va loyihalarni o’quv dasturiga kiritish
  • Guruh ishlari va munozaralar orqali muloqot ko’nikmalarini rivojlantirish
  • Real hayotiy vaziyatlarga asoslangan case study metodlarini qo’llash
  • Talabalarning mustaqil tadqiqot ishlarini rag’batlantirish

Baholash tizimini takomillashtirish

An’anaviy baholash tizimi asosan bilimlarni eslab qolishga qaratilgan. Tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini baholash uchun:

  • Portfolio baholash metodini joriy etish
  • Loyihalar va amaliy ishlarni baholash mezonlarini ishlab chiqish
  • Jarayonli baholash (formative assessment) usullarini kengaytirish
  • O’z-o’zini va hamkasblarni baholash (self and peer assessment) elementlarini kiritish

Xulosa

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil uchun murojaatnomasida belgilangan ustuvor yo’nalishlar – mahallani rivojlantirish, iqtisodiyotni texnologik transformatsiya qilish, kasbiy ta’limni isloh qilish – ta’lim tizimida tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratadi.

Prezident murojaatnomasida ta’kidlanganidek, «Mening niyatim – yoshlarimiz talab yuqori bo’lgan kasblar bo’yicha dunyoda raqobatdosh bo’lsin, kerak bo’lsa, boshqalardan bir pog’ona ustun tursin.» Bu maqsadga erishish uchun nafaqat kasbiy bilimlar, balki tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, kreativlik va moslashuvchanlik kabi universal ko’nikmalar zarur.

Tadqiqot natijalariga ko’ra, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini rivojlantirish uchun:

  1. Ta’lim jarayonida loyiha asosidagi va amaliyotga yo’naltirilgan o’qitish metodlarini kengaytirish;
  2. STEM ta’lim va interdissiplinar yondashuvlarni faol joriy etish;
  3. Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektdan o’quv jarayonida foydalanish;
  4. O’qituvchilarni zamonaviy metodlar bo’yicha tayyorlash va malakasini oshirish;
  5. Baholash tizimini takomillashtirish va jarayon natijalarini to’g’ri o’lchash mezonlarini ishlab chiqish zarur.

Prezident murojaatnomasida ko’rsatilganidek, «2026-yilni yurtimizda ‘Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili’ deb e’lon qilish» ta’lim tizimida ham mahalliy muammolarni hal qilishga yo’naltirilgan amaliy loyihalarni amalga oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Talabalar mahalla darajasida yuzaga keladigan ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni o’rganish va ularni hal qilish uchun kreativ yechimlar ishlab chiqish orqali tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini amalda rivojlantirishlari mumkin.

Xulosa qilib aytganda, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish malakalarini shakllantirish – bu Yangi O’zbekistonning kelajagi, raqobatbardosh iqtisodiyot va barqaror rivojlanish uchun zarur bo’lgan asosiy kompetensiyalardir. Prezident murojaatnomasida belgilangan maqsadlar va tashabbuslar ta’lim tizimini yangi bosqichga olib chiqish, yoshlarni zamonaviy talablar darajasida tayyorlash uchun mustahkam zamin yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O’zbekiston xalqiga Murojaatnomasi. 26.12.2025. https://president.uz/oz/lists/view/8834
  2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Yangi O’zbekiston – 2030» strategiyasi. 2023.
  3. World Economic Forum. (2025). The Future of Jobs Report 2025. Geneva: WEF.
  4. OECD. (2024). PISA 2024 Results: What Students Know and Can Do. Paris: OECD Publishing.
  5. Facione, P. A. (2020). Critical Thinking: What It Is and Why It Counts. Insight Assessment.
  6. Halpern, D. F. (2014). Thought and Knowledge: An Introduction to Critical Thinking. Psychology Press.
  7. Partnership for 21st Century Learning. (2019). Framework for 21st Century Learning. Battelle for Kids.
  8. Jonassen, D. H. (2011). Learning to Solve Problems: A Handbook for Designing Problem-Solving Learning Environments. Routledge.
  9. Trilling, B., & Fadel, C. (2009). 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. Jossey-Bass.
  10. Paul, R., & Elder, L. (2019). The Miniature Guide to Critical Thinking Concepts and Tools. Foundation for Critical Thinking Press.

[1] https://president.uz/oz/lists/view/8834

[2] https://uza.uz/oz/posts/istedodli-ogil-qizlarimiz-yangi-ozbekistonimiz-ravnaqiga-munosib-hissa-qoshayotgani-takidlandi_800718

[3] https://uz.wikipedia.org/wiki/Jahon_iqtisodiy_forumi

[4] https://uz.wikipedia.org/wiki/STEAM_ta%CA%BClimi