ALISHER NAVOIY – TAFAKKUR ME’MORI VA MA’NAVIY STRATEG

55

Alisher Navoiy nomi ko‘pincha “buyuk shoir”, “adabiyot dahosi” kabi ta’riflar bilan cheklanib qoladi. Holbuki, Navoiy shaxsiyati faqat adabiy iste’dod doirasida emas, balki jamiyat tafakkurini ongli ravishda shakllantirgan ma’naviy strateg sifatida ham baholanishi lozim. U o‘z davrida she’riyatni san’at darajasidan ijtimoiy ongni tarbiyalash vositasi darajasiga ko‘targan noyob mutafakkirdir.

Navoiyning butun ijodini birlashtiruvchi asosiy g‘oya — insonni komillikka yetkazish masalasidir. Ammo bu komillik faqat diniy yoki axloqiy tushuncha emas. Navoiy nazarida komil inson:

  • aql bilan ish tutadi,
  • so‘z mas’uliyatini his qiladi,
  • jamiyatdagi o‘rnini anglaydi,
  • boshqalarning kamoliga befarq bo‘lmaydi.

Shu jihatdan Navoiy asarlarida she’riyat — estetik zavq emas, balki ijtimoiy mas’uliyat yuklangan fikr maydoni sifatida namoyon bo‘ladi.

Navoiy turkiy tilda ijod qilishni shunchaki milliy iftixor uchun tanlamagan. U tilni tafakkur quroli deb bilgan. “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida Navoiy turkiy tilning imkoniyatlarini himoya qilarkan, aslida bir xalqning fikrlash imkoniyatini himoya qiladi.

Bu jihat bugungi zamon uchun ham nihoyatda dolzarb: Navoiy tilni yo‘qotish — tafakkurni yo‘qotish ekanini o‘sha davrning o‘zida anglagan.

Navoiy faqat shoir emas, davlat ishlarida faol bo‘lgan arbob ham edi. Uning “Mahbub ul-qulub” asarida amaldorlar, olimlar, oddiy xalq vakillari haqida berilgan tavsiflar bugungi ijtimoiy tanqid janrining ilk ko‘rinishlari sifatida baholanishi mumkin.

Muhimi, Navoiy hokimiyatni tanqid qilar ekan, uni yemirish emas, isloh qilishni ko‘zlaydi. Bu esa uning konstruktiv tafakkur egasi ekanini ko‘rsatadi.

Navoiy axloqni keskinlik bilan emas, muvozanat bilan tushuntiradi. U insonni na faqat zohid, na faqat dunyoparast bo‘lishga chaqiradi. Uning nazarida haqiqiy kamolot:

  • dunyodan butunlay voz kechmaslik,
  • lekin dunyoga qul bo‘lib qolmaslikdir.

Bu yondashuv Sharq falsafasida kam uchraydigan realistik axloq modelini vujudga keltiradi.

Bugungi globallashuv davrida Navoiy merosi uch jihatdan muhim:

  1. Til va madaniyatni saqlash — o‘zlikni saqlash ekanini o‘rgatadi.
  2. So‘z mas’uliyati — axborot asrida ayniqsa dolzarb.
  3. Komil inson g‘oyasi — texnologik taraqqiyot fonida ma’naviy bo‘shliqni to‘ldiradi.

Alisher Navoiy — o‘z davrining shoirigina emas, balki kelajak avlodlar uchun tafakkur yo‘lini belgilab bergan mutafakkirdir. Uning asarlari faqat o‘qish uchun emas, fikrlashni o‘rganish uchun yaratilgan. Shu bois Navoiy merosi vaqt o‘tishi bilan eskirmaydi, aksincha, har bir yangi davrda yangi ma’nolarni ochib beradi.

Alimardon Karomatov,
Xoja Buxoriy o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi Matbuot kotibi