Маҳмудхўжа Беҳбудий ва “Падаркуш” асари: Жадидчилик руҳида ёзилган фожиа

59

ХХ аср бошларида Марказий Осиё мусулмон жамиятларида жадидчилик ҳаракати тараққий топиб, халқни илм-маърифатга ундовчи адабий ва ижтимоий асарларнинг яратилишига замин ҳозирлаган эди. Ушбу ҳаракатнинг ёрқин вакилларидан бири бўлган Маҳмудхўжа Беҳбудий (1875–1919) ўзининг маърифатпарварлик ғоялари, фаол жамоатчилик ишлари ва публицистикаси билан тарихда чуқур из қолдирган. Унинг ягона драматургик асари — “Падаркуш” (1911) — нафақат ўзбек драматургияси, балки бутун Туркистон жадид адабиётининг илк фожиаси сифатида эътироф этилади.

«Падаркуш« — бу жамиятдаги ахлоқий инқироз, маърифатсизлик ва тарбия муаммоларига бағишланган фожиа жанридаги асардир. Асарда бош қаҳрамон — ўз отасини ўлдирган (падаркушлик қилган) ўғил образида акс эттирилган. Беҳбудий бу орқали жамиятда ислоҳотлар ўрнини белгилайди: у нотўғри тарбия ва жоҳилликнинг қандай даҳшатли оқибатларга олиб келишини кўрсатади.

Отага нисбатан зулм ва нафрат билан шаклланган ўғил образи, аслида, вақтида берилмаган тўғри тарбиянинг қурбони сифатида тасвирланади. Бу ўғил маънавияти суст, ёт ғояларга осон бериладиган, нафсга берилган ва ахлоқий қадриятлардан узоқлашган жамият вакили сифатида намоён бўлади.

Беҳбудий бу асар орқали бир неча долзарб ижтимоий масалаларни илгари суради:

  1. Тарбия масаласи — Асарнинг бош ғояси тўғри тарбия ва илм-маърифатнинг ҳаётдаги аҳамиятини очиб беришга қаратилган. Беҳбудий, агар фарзанд илм, ахлоқ, одоб билан тарбияланмаса, у фақат ўз оиласига эмас, балки жамиятга ҳам катта зарар етказишини кўрсатади.
  2. Диний-маърифий қарама-қаршилик — Беҳбудий асарда ўтмишдаги диний фанларга бирёқлама қарамаслик, динни тўғри тушуниш ва уни маърифат билан уйғунлаштириш ғоясини илгари суради.
  3. Замонавийлик ва янгиланиш — Жадидлар сингари Беҳбудий ҳам эскича фикрлаш тарзини танқид қилади. Асарда эски қарашлар, жоҳиллик, сохта “устозлар”нинг зарарли таъсири фош этилади.

Асар ўз даври учун ғоят жасур ва кескин ғояларни илгари сурган. Ота-онани ҳурмат қилиш, оиладаги меҳр-оқибат ҳақида Қуръони карим ва ҳадислар асосида шаклланган мустаҳкам ахлоқий тамойиллар мавжуд бўлса-да, Беҳбудий бу тамойиллар бузилса, қандай фожеаларга олиб келишини кўрсатади.

Беҳбудий “Падаркуш” орқали жамиятни уйғотмоқчи бўлади. У саҳнага илгари умуман тилга олинмаган оғриқли ҳақиқатларни олиб чиқади: илмга бефарқлик, тарбияда эътиборсизлик, ёлғон диний раҳбарларнинг келтираётган зарари.

Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг “Падаркуш” асари — бу жадидчилик адабиётининг илк намуналаридан бири бўлиб, унда фожиа жанри орқали ўз даврининг ижтимоий иллатлари фош этилган. Асар ҳозирги кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган: у тарбия, маънавият ва ахлоқий қадриятлар борасида чуқур мулоҳазага чорлайди. Бу асар, айниқса, ёш авлодни тарбиялаш, илм-маърифатга даъват қилиш ва соғлом жамият қуришда муҳим адабий манба бўлиб хизмат қилиши мумкин.

 Музаффар Қосимов,

“Хожа Бухорий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси мудир ўринбосари