АРАБ ТИЛИДА КЎПЛИКНИНГ УСЛУБИЙ ВА СЕМАНТИКАСИ
40

Араб тилида отлар грамматик сондан келиб чиқиб якка, жуфт (дуал) ва кўплик шаклларда қўлланади. Кўплик категорияси, яъни уч ва ундан ортиқ бирликни англатувчи шакллар араб тилида алоҳида ўрин тутади. Араб грамматик анъанасида кўпликнинг ҳосил бўлиш усулига кўра икки асосий тури фарқланади: салим (ўзгармас) кўплик ва таксир (синган) кўплик. Салим кўпликда сўзнинг бирлик шакли тузилиши сақланиб, сўнгида қўшимча қўшилади; масалан, مسلم муслим (“мусулмон”) сўзига —ون/ —ين қўшимчасини қўшиб مسلمون муслимūн / مسلمين муслимин шакллари ясалади (еркаклар учун), ёки مسلمة муслима (“мусулмон аёл”) сўзига —ات қўшимчаси қўшилиб مسلمات муслимат шакли ясалади (аёллар учун). Таксир кўплик эса бирлик сўз шаклининг ички товуш қурилмаси ўзгариши орқали ҳосил бўлади – бунда сўз “синган” каби тасаввур қилинади, масалан: كتاب китаб (“китоб”) сўзининг кўплиги كُتُب кутуб, қалам маъносидаги قلم сўзининг кўплиги أقلام ақлам каби. Таксир кўпликнинг анъанавий грамматик талқинида сўз бино (тузилма)си ўзгариши билан кўплик маъноси ҳосил бўлгани алоҳида таъкидланади.
Ибн Ҳожиб ал-Кофия асарида синган кўпликни “مَا تَغَيَّرَ بِنَاءُ وَاحِدِهِ كَرِجَالٍ وَأَفْرَاسٍ” – яъни “якка шаклининг тузилиши ўзгарган (сўз), масалан: رِجَال (рижал – “еркаклар”) ва أَفْرَاس (афрас – “отлар”)” деб тарифлайди.
Араб мумтоз грамматикаси кўпликни маъно жиҳатидан, аниқроғи ифодалаган миқдорига кўра ҳам турларга ажратади. Хусусан, тилшунослар кўплик шаклларини оз миқдорни билдирувчи кўплик ва кўп миқдорни билдирувчи кўплик сифатида фарқлашган. Буни араб тилида мос равишда “жамъ ал-қиллаҳ” (қиллаҳ – озлик) ва “жамъ ал-касра” (касра – кўплик, кўпликнинг кўплиги) деб аташади.
Маҳмуд Замахшарий Ал-Муфассал асарида: “وينقسم إلى جمع قلة وجمع كثرة. فجمع القلة العشرة فما دونها… وما عدا ذلك جموع كثرة– дея кўплик шаклларини “жамъ ал-қиллаҳ (оз кўплик) – ўн ёки ундан кам миқдор учун, ва “жамъ ал-касра (кўп кўплик) – қолган барча ҳоллар учун” тарзида таснифлайди. Кўриниб турибдики, жамъ ал-қиллаҳ одатда учдан ўнгача бўлган миқдорни, жамъ ал-касра эса ўн бирдан юқори сонларни қамраб олади.
Сибавайҳ араб тилида кўплик категориясини чуқур таҳлил қилган илк грамматик олимлардан бўлиб, Ал-Китоб асарида жамъ ал-қиллаҳ учун хос бўлган бир неча тузилмани санаб ўтади. У ёзади:
واعلم أن لأدنى العدد أبنيةً هي مختصةٌ به وهي له في الأصل، وربما شركه فيها الأكثر… فأبنية أدنى العدد: أَفْعُلٌ نحو أكلبٍ وأكعبٍ، وأَفْعَالٌ نحو أجمالٍ وأعدالٍ وأحمالٍ، وأَفْعِلَةٌ نحو أجربةٍ وأنصبةٍ، وفِعْلَةٌ نحو غلمةٍ وإخوةٍ وولدةٍ وفتيةٍ وصبيةٍ. فتلك أربعةُ أبنيةٍ، فما خلاها فهو في الأصل للأكثر
Таржимаси: “Билгилки, энг кичик сон (оз миқдор) учун аслида хос бўлган бир неча тузилма мавжуд бўлиб, улар аслида шу (оз) миқдор учун мўлжалланган, гарчи баъзан кўпроқ миқдор ҳам улардан фойдаланади Энг кичик сондаги кўплик тузилмалар: афъул – масалан, аклуб (итлар), афъал – масалан, ажмал (туялар), афъила – масалан, ажриба (халталар), фиъла – масалан, гҳилма (йигитлар), икҳва (ака-укалар), валада (фарзандлар), фитя (ёш йигитлар), сибя (ўғил болалар). Ушбу тўртта тузилма энг кичик сондаги кўпликка хос бўлиб, бу тузилмалар доирасидан ташқаридаги барча кўплик шакллари аслида кўпроқ миқдор учун (яъни жамъ ал-касра) хизмат қилади”.
Юқоридаги фикрлардан кўринадики, араб тили грамматикасида жамъ ал-қиллаҳ кўплик шакллари тўртта асосий бино (мақбул тузилма)да намоён бўлади (Сибавайҳ уларни юқорида санаган) ва шунингдек кўпликнинг “салим” шакллари – яъни еркаклар ва аёллар учун қўшимчалар ёрдамида ясаладиган кўпликлар ҳам оз миқдорни билдирувчи кўплик сифатида қаралади.
Ибн Ҳожиб Ал-Кофия рисоласида бу қоидани қисқача қуйидагича ифодалайди: جمع القلة: أفعل وأفعال وأفعلة وفعلة والصحيح. وما عدا ذلك جمع كثرة
яъни: “оз кўплик – афъул, афъал, афъила, фиъла (тузилмалари) ҳамда (юқорида айтиб ўтилган) салим кўплик; бу саналганлардан бошқа барча (кўплик шакллари) кўп кўпликдир.”
Демак, грамматик нуқтаи назардан кўплик шаклининг тузилиши ва унга хос қўшимчалар маълум даражада ифодалайдиган миқдорга тааллуқлидир. Класик нуҳбатда фикр билдирилишича, жамъ ал-қиллаҳ шакллари асосан учдан тўққизгача бўлган предметлар учун хос бўлса, жамъ ал-касра шакллари ўн бир ва ундан ортиқ миқдор учун қўлланган.
Азизбек ТУРСУНПУЛАТОВ
Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси ўқтувчиси
