МИЛЛИЙ УЙҒОНИШДАН МАЪНАВИЙ ЮКСАЛИШ САРИ: БЕҲБУДИЙ, СОҒУНИЙ ВА НАЖМИДДИН КУБРО МЕРОСИНИНГ ТАРИХИЙ ВА МАЪНАВИЙ АСОСЛАРИ

26

Миллат тараққиётининг асосий ҳаракатлантирувчи кучи илм, тафаккур ва маънавиятдир. Ҳар бир даврда халқни уйғотиш, уни тараққиёт сари етаклаш учун жасоратли, билимли ва ватанпарвар зотлар майдонга чиққан. Ўзбек тарихида бундай улуғ сиймолар талайгина. Улар орасида Маҳмудхўжа Беҳбудий, Алихон тўра Соғуний ва Нажмиддин Кубро сингари алломалар ўз халқининг тақдирига бефарқ бўлмаган, илм ва маънавият орқали миллий ўзликни асраб қолишга хизмат қилган фидойилардандир. Ушбу мақолада ана шу уч зотнинг тарихий фаолияти, илмий-маънавий мероси ва уларнинг бугунги кун учун долзарблиги ҳақида сўз юритилади.

Маҳмудхўжа Беҳбудий – жадидчилик ҳаракати ва миллий уйғониш етакчиси: Маҳмудхўжа Беҳбудий (1875–1919) – ХХ аср бошларида Туркистон ҳудудида бошланган жадидчилик ҳаракатининг йирик вакили бўлиб, халқни жаҳолатдан чиқариш, илмга даъват этиш, замонавий таълимни жорий қилиш борасида катта хизмат қилган. У “Мактабларимиз эски, муаллимлар савиясиз, болалар эса ҳарфларни ёдлабгина қолмоқда” дея аччиқ танқид қилиб, янги усулдаги мактаблар очди.

Беҳбудий “Тарбияи атфол”, “Падаркуш” каби асарлари ва “Тараққий” газетасидаги мақолалари орқали халқни замон билан ҳамнафас яшашга, илм, техника ва фан билан қуролланишга чақирди. У миллий уйғонишнинг идеологи бўлди. Айниқса, унинг диний билимли бўла туриб, дунёвий фанларга ҳам эътибор қаратгани уни бошқа ислоҳотчилардан ажратиб туради. Бу хусусият бугунги таълим тизими учун ҳам ибратлидир.

Алихон тўра Соғуний – мустамлакачиликка қарши руҳий-идеологик қаршилик рамзи: Алихон тўра Соғуний (1885–1976) – адиб, муаррих, диний уламо ва сиёсий арбоб сифатида ўз даврининг мураккаб ижтимоий-сиёсий шароитида халқни маърифат ва дин асосида бирлаштиришга интилди. У рус мустамлакасига қарши Туркистон мухториятининг фаол тарафдори бўлган, Соғуний хотиралари орқали халқнинг сиёсий ўзлигини уйғотишга ҳисса қўшган.

Соғуний ўз асарларида Қуръон ва ҳадис асосида ахлоқий, ижтимоий, сиёсий тарбия ғояларини илгари сурди. “Тазкираи Соғуний”, “Тарихи Муҳаммадий”, “Ҳидояи Соғуний” сингари асарларида ўтмиш сабоқларини халқ онги билан боғлаб берган. Айниқса, у ислом дини ва миллий ғурурни бирлаштириб, озодлик ва бирлик ғояларини илгари сурган.

Нажмиддин Кубро – маънавият ва тасаввуф орқали ички уйғониш етакчиси:Нажмиддин Кубро (1145–1221) – тасаввуф олами султони, “Кубровийлик” тариқати асосчиси, мусулмон Шарқининг йирик мутасаввиф олими сифатида танилган. У юксак ички поклик, тафаккур тарбияси ва қалбни ислоҳ қилиш орқали инсонни комилликка етказиш ғоясини илгари сурди.

Нажмиддин Кубро ислом фалсафаси ва тасаввуфини уйғунлаштирган, нафақат диний, балки фалсафий-ахлоқий таълимотлар билан ҳам машҳур. Унинг “Фавўиҳ ал-жамол”, “Усул ал-ашара” сингари асарлари бугунги маънавий тарбияда муҳим манба бўла олади. У қалам билан душманга қарши курашишдан ташқари, Хоразмни мўғуллардан ҳимоя қилишда ҳам ҳалок бўлган шахс сифатида маълум.

Мазкур уч шахс – бири жадидчилик асосчиси, бири истиқлол тарафдори, бири эса маънавият пешвоси сифатида турлича даврларда яшаган бўлса-да, уларнинг ҳаракатлари бир йўналишда — халқни уйғотиш, англатиш ва комилликка етаклаш йўлида бўлган. Улар илм ва динни қарама-қарши қўймаган, аксинча, бири-бирини тўлдирувчи куч сифатида кўрган. Бугунги маънавий юксалиш сиёсатида уларнинг мероси долзарб бўлиб қолмоқда.

Маҳмудхўжа Беҳбудий, Алихон тўра Соғуний ва Нажмиддин Кубро каби буюк сиймолар ўз даврининг интеллектуал, маънавий ва сиёсий етакчилари бўлиб, халқни юксалтиришга, миллий ўзликни сақлашга хизмат қилганлар. Уларнинг ҳаёти ва фаолияти бугунги Ўзбекистоннинг маънавий-маърифий сиёсатида ўз аксини топмоқда. Шундай улуғ меросга эга бўлган халқ ҳеч қачон жаҳолат ботқоғида қолмайди. Бугунги авлод уларнинг изидан бориб, илм ва тафаккур билан мустаҳкамланган жамият барпо этиши шарт ва шонлидир.

Алимардон КАРОМАТОВ

Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси 4-курс талабаси