MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY HAYOTI VA IJODI
197

Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) – O‘zbekiston tarixida, ayniqsa, XIX asrning oxirlari va XX asrning boshlaridagi ijtimoiy, siyosiy, madaniy va adabiy hayotida muhim o‘rin tutgan shaxs. U o‘zining faoliyatida nafaqat O‘rta Osiyoning, balki butun Turkistonning taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan va millatning erkinligi, taraqqiyoti uchun kurashgan yoshlarning g‘oyaviy rahbari sifatida shansli nomga ega bo‘lgan. Behbudiyning xizmatlari faqat O‘zbekistonda emas, balki o‘sha davrdagi Islom olamida ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875 yilda Samarqandda tug‘ilgan. U yoshligidan oliy ta’limga o‘tishni orzu qilgan va o‘zi ko‘p tillar (arab, fors, turk, rus va boshqalar)ni yaxshi o‘rgangan. Behbudiy nafaqat adabiy, balki falsafiy va ijtimoiy fanlarning mutaxassisi bo‘lgan. Samarqanddagi diniy ta’lim olish jarayoni uning intellektual o‘sishida muhim rol o‘ynadi. Behbudiyning ijtimoiy va siyosiy faoliyati turli davrlarda o‘sish va qat’iylikka ega bo‘ldi.
Uning asosiy maqsadi — turk xalqlarining siyosiy, madaniy va iqtisodiy ozodligini ta’minlash va ularni keng bilimlarga ega, ijodkor va faol millatga aylantirish edi. U o‘z faoliyatini Sharqdagi ta’lim-tarbiya va ijtimoiy o‘zgarishlar bilan bog‘lab, ilg‘or g‘oyalar tarqatishga harakat qildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, eng avvalo, ta’limga alohida e’tibor berdi. U Turkistondagi qishloq va shaharlardagi yoshlarning sifatli ta’lim olishlarini ta’minlashga intiladi. Behbudiyning ta’limga yo‘naltirgan faoliyati uning asarlarida ham o‘z aksini topdi. U 1911 yilda “Maorif va ta’limning muhim ahamiyati” haqida bir qator maqolalar yozgan. U o‘z asarlarida ma’rifati va ilmlarni keng tarqatish orqali, turk xalqining kelajagi uchun asosiy qarorlar qabul qilishga harakat qildi. Behbudiyning ijodi juda xilma-xil va keng qamrovli bo‘lgan. U o‘zining adabiy asarlarida inson huquqlari, ozodlik, jamiyat taraqqiyotiga oid muhim g‘oyalarni ilgari surgan.
“Haqiqiy tafsir” va “O‘zbekistonning hayot yo‘lining qayta tahlili” kabi asarlarida, u xalqlarning o‘zgarish va taraqqiyotga yo‘nalgan harakatlarini yoritgan. Shunday qilib, Behbudiy, birinchi navbatda, o‘zining ijodi bilan xalqqa ma’rifat va bilim tarqatishga intiladi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning ilmiy faoliyati ham o‘z davrining eng ilg‘or ishlanmalaridan bo‘lgan. U o‘z asarlarida yoshlarning ilm-fan bilan shug‘ullanishini va falsafiy qarashlarni o‘rganishni muhim deb hisobladi. Behbudiyning ilmiy ishlari va asarlari, turk hududlaridagi turli mintaqalarda kitobxonlar orasida keng tarqaldi. Behbudiy o‘z hayotining turli davrlarida erkinlik va mustaqillikni tiklash, islohotlar olib kelish uchun ko‘p kurashdi. Unga xos bo‘lgan ijtimoiy g‘oyalar zamonaviy turk yoshlarining har bir shaxsiy, siyosiy va ijtimoiy haqlarini himoya qilishga intiladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining faoliyati va ijodi orqali Turkiston va butun Sharq xalqlariga katta taassuf va ma’rifatni olib keldi. U o‘zining yoshlarning ilmga bo‘lgan ishtiyoqini uyg‘otgan va xalqlarini kelajagiga intilish uchun katta yordam bergan. Uning hayoti va ishlari xalqaro ta’lim va siyosiy faoliyat uchun murakkab, ammo muhim ibratlarni o‘z ichiga olgan.
O’TKIR G’UZAROV,
“Xoja Buxoriy” o’rta maxsus
islom ta’lim muassasasi mudiri
