ҚАЛБ ВА НАФС

40

Инсоннинг маънавий олами турли қирралардан иборат бўлиб, уларнинг иккита муҳим таркибий қисми қалб ва нафсдир. Қалб — инсоннинг маънавий маркази бўлиб, у инсоннинг эътиқоди, эҳтироси ва иродасини шакллантиради. Нафс эса инсоннинг нафақат тана, балки унинг хоҳиш ва интилишларига боғлиқ бўлган кучдир. Қалб нафси эса бу икки кучнинг ўзаро алоқаси, инсон руҳиятидаги курашлар ва мувозанатларнинг ифодасидир.

Қалб ва нафс ўртасидаги алоқа. Қалб ва нафс ўртасидаги муносабатларни англаш инсоннинг маънавий тарбияси учун муҳимдир. Нафс — инсоннинг табиий хоҳиш ва истаклари, хоҳ улар моддий ёки маънавий бўлсин, унинг ички ҳиссиётига таъсир ўтказадиган омилдир. Унинг мақсади инсоннинг манфаатлари ва ҳузур-ҳаловатини таъминлашдан иборат. Аммо нафс ўз табиатига кўра ёмон ёки яхши бўлиши мумкин.

Ислом таълимотига кўра, нафс уч даражада бўлади:

  1. 1. Нафс ал-аммора (Ёмонликка чақирадиган нафс) — Бу нафс инсонни гуноҳ ва ёмонликка олиб боради. У инсоннинг энг қуйи табиати билан боғлиқ ва нафс инсоннинг хоҳиш-истакларини назоратсиз амалга оширишга ундовчи кучдир.
  2. Нафс ал-лаввома (Айблайдиган нафс) — Бу нафс инсонни ёмон ишлари учун ўзи айблайди, унга тўғри йўлга қайтиш учун имкон беради. Инсоннинг маънавий уйғониши, юракдан қилинган тавбаси шу нафс даражасида намоён бўлади.
  3. Нафс ал-мутмаинна (Хотиржам нафс) — Бу энг юқори даражадаги нафс бўлиб, инсоннинг Аллоҳга яқинлиги, қалбдаги хотиржамлик ва равшанлик билан боғлиқдир. Бу нафс инсонни эзгуликка, ҳақиқатга ва маънавий покликка ундайди.

Қалб нафсининг маънавий аҳамияти шундаки, инсон руҳиятидаги энг катта синовлардан бири бу нафсни қалбга бўйсундиришдир. Қалб нурланиши учун нафс устидан ғалаба қозониш лозим бўлади. Бу кураш ичида қалб нафси муҳим ўрин тутади. Қалб нафси — инсоннинг қалби ва нафси ўртасидаги тартиб ва мувозанатдир. Агар нафс инсонни енгиб олса, қалб ўзига хос равишда заифлашади, эзгуликдан йироқлашади. Агар қалб нафсни бошқарса, инсоннинг маънавий тараққиёти юз беради.

Қалб нафси устидан назоратни сақлаш ва уни тўғри тарбиялаш учун инсон ибодат, тавба ва сабр билан ўз руҳиятини ривожлантириши зарур. Исломда бу маънавий тарбия қалбни поклаш ва нафсни тарбиялаш билан чамбарчас боғлиқдир. Бунинг учун инсон қалбини маънавий озуқалар билан бойитишга ҳаракат қилиши, нафсни эса қурбон қилиш ва одатий истакларни чеклаш билан тарбиялаши лозим.

Нафсни тарбиялашнинг энг самарали усулларидан бири, бу унинг хоҳишларини назорат қилиш ва уни яхши амаллар орқали тозалашдир. Ислом таълимотида бунга ибодатлар, рўза тутиш, зикр қилиш ва ёмон ниятлардан тийилиш муҳим ҳисобланади. Бу орқали инсон нафсининг иллатларидан тозаланади ва қалби эзгулик билан тўлади.

Хулоса қилиб айтганда, қалб нафси инсоннинг маънавий юксалиши ёки инқирозга юз тутишида муҳим аҳамиятга эга. Бу нафснинг табиати ва уни қандай бошқариш инсон ҳаётидаги маънавий мувозанат ва муваффақиятнинг асосий омилидир. Қалб ва нафс ўртасидаги муносабатларни чуқур тушуниб, нафсни қалбга бўйсундириш орқали инсон ўзининг руҳий камолот сари йўлини топиши мумкин.

 

Манбаалар асосида

Нилуфар БЕРДИЕВА тайёрлади.

Хожа Бухорий ислом таълим муассасаси