Исломда илмнинг моҳияти
22

Исломда илм тушунчаси илмнинг оммага эълон қилиниши учун жуда катта ва пайдо бўлишидан кўра равшанроқдир, чунки уни исташ азизроқ ва орзу қилиш улуғроқдир.
Ислом илмга алоҳида тушунча берадиган динлардан биридир. Уламолар бу дунёдан ўтганларидан кейин китобларида ҳаёт кечирмоқдалар.
Тарихда яшаган бизнесмендан кўра кўпроқ олимлар бўлгани аниқдир. Фарзандларимизни илм кўрпаси остида ўстириш уларни ишга юборишдан яхшироқдир. Шундай қилиб, агар сиз болаларга ўқишга ёрдам бериш орқали уруғларни суғорсангиз, улар келгуси Умматни тўкадилар.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва илм берилган зотларнинг даражаларини кўтарур”.
Ибн Аббос айтади: “Олимлар мўминлардан юз даража устундирлар, уларнинг ўртасида эса юз йилдир”.
Илм жаннатга эришиш йўлидир ва дўзахдан қутулиш йўлидир.
Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривоят қиладилар: “Кимки илм излаб йўлга тушса, Аллоҳ унинг жаннат йўлини осон қилиб қўяди”. Саҳобалар ва улардан кейингиларнинг илм ва унинг қадр-қимматини билганликлари ва мусулмонлар ҳаётидаги аҳамиятини кўрганлари учун илм ва унинг фазилатлари ҳақидаги сўзлари кўпайган.
Имом Шофеъий айтадилар: “Илм талаб қилиш нафл намоздан афзалдир, фарз намоздан кейин эса илм талаб қилишдан афзал нарсани билмайман, кимки илмни ёқтирмаса, унда яхшилик йўқ, демак, орангизда илм ва дўстликни ёйингиз.»
Олимлар осмонларда ва ерда севилади, Аллоҳ уларни севади, улар ҳам уни севадилар. Билим инсон учун тирик ва ўлик из бўлиб қолади, шунинг учун унинг хотираси тупроқ остида кўмилган бўлса ҳам, олдиргани билан абадий қолади. Олимлар ислом аҳли учун омонат, иймон аҳли учун панжарадир. Бу дунёда пайғамбарликдан яхшироқ нарса йўқ, пайғамбарликдан кейинги нарса са илм ва фиқҳдир. Ундан афзалроғи йўқ. Азизим, Ислом дини инсоннинг илмга интилишига катта туртки берди.
Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺга тушган биринчи оят “Иқро” бўлиб, “ўқинг”, деганидир. Бу ўқиш, ёзиш ва фикр юритиш учун очиқ эшикдир. Йўқ буйруқдир, мажбуриятдир. Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺ илм ўрганиш ҳар бир мусулмон зиммасидаги фарз эканини буюриб, уларни илмни қўлидан келганича излашга ва уни ҳар доим излашга ундаганлар. Ўзларини илм ҳомийлари сифатида кўрсатган мусулмонлар ўрта асрларнинг энг йирик кутубхоналарини ташкил этишди.
Ўз даврининг буюк зиёлилари, жумладан, қомусий Ибн Рушид, файласуф тарихчи Ибн Мискавайя, таниқли таржимонлар Ал-Фадл ибн Наубахт ва Ҳумоюн ибн Ишоқлар бўлиб, уларга кутубхоналарни ташкил этиш ва сақлаш масъулияти юкланган. Аббосийлар даврида мусулмонлар цивилизация авангардини ташкил этдилар. Олимнинг сиёҳи шаҳиднинг қони билан баробар эканини билиш уларга таъсир қилган.
Бу даврда мусулмон олами илм-фан, фалсафа, тиббиёт ва таълимнинг тенгсиз интеллектуал марказига айланди, чунки Аббосийлар илм йўлида курашиб, Бағдодда буюк Аббосий халифаси Ҳорун-ар-Рашид асос солган Дорул Ҳикама (Донолар уйи)ни барпо этишди. Қоҳира, Ҳалаб, Эрон ва Ўрта Осиёнинг йирик шаҳарларида ҳам шундай кутубхоналар бўлган. Биргина Испаниянинг ўзида етмишта жамоат кутубхонаси бор эди. 10-асрга келиб, Кордовада 70 та кутубхона мавжуд бўлиб, уларнинг энг каттаси 600 000 та китобга эга бўлган, Ал-Андалусда эса ҳар йили 60 000 га яқин рисолалар, шеърлар, полемикалар ва тўпламлар нашр этилган.
Бозоров Абдуғани
“Хожа Бухорий” ислом таълим муассасаси ўқитувчиси
