NE’MATGA ŞUKR, SINOVDA VAFO: UÇ KIŞI HAQIDAGI IBRATLI QISSA
1

Xayrulla Kurbanov Yunusoviç
Xoja Buxoriy örta maxsus islom ta’lim muassasasi öqituvçisi
Inson hayotida soğlik, mol-dunyo va obrö-e’tibor kabi ne’matlar köpinça kundalik turmuşning tabiiy bir qismidek tuyuladi. Holbuki, inson ularning qadrini ba’zan yöqotiş xavfi tuğilgandagina çuqurroq anglaydi. Islom manbalarida keltirilgan bir qissa esa ne’matning özi bilan birga unga munosib munosabatda böliş ham sinov ekanini eslatadi. Unda uç kişining hayoti orqali şukr, saxovat, kibr va noşukrlikning oqibatlari ta’sirçan tarzda oçib beriladi.
Uç inson va uç xil tilak
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Bani Isroil orasida yaşagan uç kişi haqida xabar berganlar. Ulardan biri pes kasalligiga çalingan, ikkinçisining soçi tökilib, boşi kal bölib qolgan, uçinçisi esa kör edi. Alloh taolo ularni sinaşni iroda qilib, huzurlariga bir fariştani yubordi.
Farişta avval pes kişining oldiga kelib, undan eng orzu qilgan narsasini söradi. U terisining soğlom va çiroyli bölişini, odamlar undan hazar qilmasligini istaşini aytdi. Farişta unga qöl tekkizişi bilan kasalligi ketdi, terisi soğlomlaşdi. Söng u mol-dunyodan tuyani yoki sigirni afzal körişini bildirdi. Unga böğoz tuya berildi va farişta bu ne’matga baraka tiladi.
Keyin farişta soçi tökilib, kal bölib qolgan kişining huzuriga bordi. U soçlari qayta ösişini va odamlar undan jirkanmasligini istadi. Farişta uni silaganidan söng soçlari tiklandi. U mol-dunyodan sigirni tanladi va unga böğoz sigir berildi.
Uçinçi kişi kör edi. Uning eng katta orzusi köriş qobiliyatining qaytişi, odamlarni yana köra oliş edi. Allohning izni bilan uning közi oçildi. U qöy boqişni xohladi va unga qözilaydigan qöy berildi. Vaqt ötib, uçalasining çorvasi köpaydi: tuyalar bir vodiyni, sigirlar ikkinçi vodiyni, qöylar esa uçinçi vodiyni töldirdi.
Ne’mat ortidan kelgan sinov
Oradan vaqt ötgaç, farişta bu safar avvalgi qiyofasida emas, balki noçor musofir körinişida ularning oldiga qaytdi. U safarda barça imkoniyatlaridan ayrilganini, manziliga yetib olişi uçun yordamga muhtojligini aytib, har biridan Alloh bergan ne’mat haqqi bir ulov yoki jonliq söradi.
Birinçi bölib peslikdan xalos bölgan kişiga murojaat qildi. Ammo u mol-dunyosi köpligiga qaramay, yordam berişni istamadi. Öz zimmasida boşqa haqlar köpligini bahona qildi. Farişta uni avvalgi holatini eslatib taniganida esa, bu boylikni ajdodlaridan meros olganini da’vo qildi. Farişta uning sözlari yolğon bölsa, Alloh uni avvalgi holiga qaytarişini aytdi.
Farişta kal bölgan kişining oldiga ham borib, xuddi şunday yordam söradi. U ham boyligini bahona qilib, musofirga kömak berişdan boş tortdi. Özining avvalgi holatini va bugungi ne’matlarni inkor etgandek javob qaytardi. Farişta unga ham yolğonining oqibatidan ogohlantirdi.
Söng farişta közi oçilgan kişining huzuriga bordi. U ham safarda qiynalganini aytib, bir qöy söradi. Közi oçilgan kişi esa özining avval kör bölganini, Alloh unga köriş qobiliyatini qaytarganini, kambağal bölganida boy qilganini oçiq tan oldi. Şundan keyin: “Xohlaganingni ol. Allohga qasamki, Alloh yölida mendan oladigan narsang borasida senga heç qanday qiyinçilik tuğdirmayman”, dedi.
Şunda farişta asl maqsadini oşkor qildi: uçalasi ham sinovdan ötkazilgan edi. Alloh taolo közi oçilgan kişidan rozi böldi, qolgan ikki şerigidan esa norozi böldi. Şu tariqa qissa insonning ne’matga munosabati uning asl ma’naviy qiyofasini namoyon etişini körsatadi.
Qissaning bugungi kun uçun saboqlari
Bu qissada e’tibor faqat boylikning köpayişi yoki kasallikdan xalos bölişga qaratilmagan. Asosiy masala — inson özgarişdan keyin kimga aylanişida. Keça yordamga muhtoj bölgan kişi bugun boşqalarning holatini unutmasligi kerak. Çunki soğlik ham, mol-dunyo ham, imkoniyat ham insonning öz kuçi bilangina qölga kiritilgan mutlaq mulk emas; ular Alloh tomonidan berilgan omonat va sinovdir.
Qissadagi ikki kişi özlarining avvalgi noçor holatini unutib, boylikni faqat özlariga tegişli deb bildilar. Uçinçi kişi esa ne’matning manbaini tan oldi va muhtojga yordam berişni oğir sanamadi. Demak, şukr faqat til bilan “Alhamdulillah” deyişdan iborat emas. Şukr — berilgan ne’matni tan oliş, uni halol yölda işlatiş va undan boşqalarga ham manfaat yetkazişdir.
Bugungi hayotda ham bu ibrat nihoyatda dolzarb. Inson mansabga erişsa, avvalgi kamtar holatini unutmasligi; boyisa, muhtojlarga befarq bölmasligi; soğlom bölsa, bemorlarning dardini his qilişi lozim. Boşqalarning ehtiyoji oldida bahona izlaş örniga, imkon qadar yordam qölini çöziş insoniylik va imoniy mas’uliyatning muhim körinişidir.
Xulosa
Uç kişi haqidagi uşbu hadisiy qissa bizga bir haqiqatni anglatadi: ne’matga erişişning özi muvaffaqiyat emas, uni şukr va ezgulik bilan asray biliş haqiqiy yutuqdir. Inson bugun soğlom, boy yoki obröli bölişi mumkin, ammo ertaga qanday holatga tuşişini bilmaydi. Şu bois özining keçagi kunini unutmasligi, bugungi ne’matlarini qadrlaşi va ertangi kun uçun yaxşilik uruğini ekişi kerak. Zero, insonning qadri qölida qança mol-dunyo borligi bilan emas, balki şu ne’matlar uni qançalik saxovatli, kamtar va mehribon qilgani bilan ölçanadi.
Foydalanilgan manba
- Al-Buxoriy, Muhammad ibn Ismoil. Al-Jomi‘ as-sahih. “Ahodis al-anbiyo” kitobi, “Bani Isroildagi pes, kal va kör kişi haqidagi hadis” bobi, hadis № 3464. Hadis Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan.
- Muslim ibn al-Hajjoj. Sahih Muslim. “Kitob az-zuhd va ar-raqoiq”, hadis № 2964. Hadis Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan.
