NIMA UCHUN HAR KIM QUR’ON VA HADISDAN MUSTAQIL HUKM CHIQARA OLMAYDI?

43

Islom dini Qur’on va Sunnatni insoniyat uchun hidoyat manbai sifatida nozil qilgan. Biroq ushbu manbalardan shar’iy hukm chiqarish oddiy matnni o‘qish va shaxsiy xulosaga kelish bilangina amalga oshmaydi. Asrlar davomida musulmon ulamolari Qur’on va Sunnatni tushunishning ilmiy mezonlarini ishlab chiqqan bo‘lib, bu mezonlar Usul al-fiqh ilmi orqali tartibga solingan. Shu sababli shar’iy hukm chiqarish faqat zarur ilmiy salohiyatga ega bo‘lgan mujtahid olimlarning vakolati hisoblanadi.

Qur’oni Karimda: «Agar bilmasangiz, zikr ahlidan so‘rang» (Nahl surasi, 43-oyat) deb marhamat qilinadi. Ushbu oyat musulmon kishining bilmagan masalalarida ilm egalariga murojaat qilishi lozimligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qiladi» (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati) deya marhamat qilganlar. Bu hadis diniy hukmlarni anglash chuqur ilm va tayyorgarlikni talab qilishini bildiradi.

Shar’iy hukm chiqarish uchun avvalo Qur’on oyatlarining nozil bo‘lish sabablari (asbābun nuzul), hadislarning aytilish sharoitlari (asbābul vurud), arab tili nahv va sarf qoidalari, lafzlarning umumiy va xos ma’nolari, mutlaq va muqayyad hukmlar, nasx va mansux masalalari, sahih hamda zaif hadislarni ajratish usullari kabi ko‘plab ilmlarni mukammal egallash zarur. Birgina oyat yoki hadisni boshqa dalillardan uzib talqin qilish esa noto‘g‘ri xulosalarga olib kelishi mumkin.

Masalan, Qur’oni Karimda o‘g‘rilik jinoyati uchun qo‘l kesish hukmi zikr qilingan (Moida surasi, 38-oyat). Ammo fiqh ulamolari ushbu hukmni qo‘llash uchun hadislar, sahobalarning amaliyoti va boshqa shar’iy dalillarga tayangan holda o‘g‘irlangan molning miqdori, saqlanish joyi, mulkning turi hamda jinoyat sodir etilgan sharoit kabi bir qator shartlarni belgilaganlar. Demak, hukm faqat bitta oyatning zohiriy ma’nosiga emas, balki barcha dalillarning uyg‘un tahliliga asoslanadi.

Imom Shofe’iy rahimahullohning «ar-Risala» asari usul al-fiqh ilmining ilk mukammal manbalaridan biri bo‘lib, unda Qur’on va Sunnatdan hukm chiqarish qoidalari ilmiy asosda bayon etilgan. Imom Abu Hanifa rahimahulloh esa qiyos va istihson kabi metodlardan foydalanib, yangi yuzaga kelgan masalalarga shar’iy yechim topgan. Bu usullar shaxsiy fikr emas, balki qat’iy ilmiy tamoyillarga asoslangan ijtihod mahsulidir.

Tarix davomida fiqh ulamolari biror masalada hukm chiqarishdan oldin barcha mavjud dalillarni jamlagan, rivoyatlarning ishonchliligini tekshirgan, ularning o‘zaro munosabatini tahlil qilgan va shundan keyingina fatvo berganlar. Shu bois fiqh kitoblarida hukmlar puxta ilmiy izlanishlar natijasida shakllanganini ko‘rish mumkin. Mazhabsiz yondashuvda esa ko‘pincha dalillarning faqat zohiriy ma’nosiga tayanish kuzatiladi, bu esa ayrim hollarda hukmlarning noto‘g‘ri talqin qilinishiga sabab bo‘ladi.

Bugungi kunda internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali diniy ma’lumotlarning keng tarqalishi ayrim kishilarda qisqa vaqt ichida shar’iy hukm chiqarish mumkin degan noto‘g‘ri tasavvurni shakllantirmoqda. Holbuki, tibbiyot yoki huquq sohasida mutaxassis bo‘lish uchun yillar davomida tahsil olish zarur bo‘lgani kabi, fiqh va usul al-fiqh ilmlarida ham chuqur tayyorgarliksiz hukm chiqarish ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas.

Xulosa qilib aytganda, Qur’on va Sunnatdan hukm chiqarish yuksak ilmiy salohiyat, keng qamrovli bilim va puxta metodologiyani talab etadigan mas’uliyatli jarayondir. Shuning uchun shar’iy masalalarda ishonchli fiqhiy merosga va ahli ilmning tushuntirishlariga tayanish musulmon uchun eng to‘g‘ri yo‘ldir. Bu yondashuv Qur’on va Sunnatdan uzoqlashish emas, balki ularni sahih va ilmiy asosda anglashning eng ishonchli usuli hisoblanadi.

Muzaffar Qosimov,
Xoja Buxoriy islom ta’lim muassasasi ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo’yicha mudir o’rinbosari