CHUMOLILARNING «JANOZA MAROSIMI»
15
Dunyoda yaratilgan tabiatdagi tirik jonzotlarning ham hayot yakuni borligi hech birimizga sir emas albatta… Qiziq va ibratli jihati shundaki, insonlar hayotida o‘lim qanday muayyan tartib va ma’noga ega bo‘lgani kabi, tabiatdagi eng mayda maxluqotlardan biri — chumolilar hayotida ham o‘lim alohida qonun-qoidalarga bo‘ysunar ekan. Bu holatni olimlar yillar davomida kuzatib, ilmiy jihatdan o‘rganib chiqishgan.
Chumolilar o‘lim oldida qanday “signal” beradi?
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, chumoli o‘lishidan oldin yoki o‘lgan zahotiyoq o‘zidan maxsus kimyoviy hid (feromon) chiqara boshlaydi. Bu hid oddiy emas — u boshqa chumolilar uchun aniq va tushunarli xabar hisoblanadi. Go‘yoki u:
“Men endilikda jamoa uchun xavf manbaiman, meni bu yerdan olib keting”
degandek bo‘ladi.
Bu hid chumolilar tilida ogohlantiruvchi belgi vazifasini o‘taydi. Atrofdagi chumolilar bu hidni sezishi bilan darhol harakatga o‘tadi.
“Janoza marosimi”ga o‘xshash tartib
Ajablanarli jihati shundaki, chumolilar o‘likni in ustida yoki gavjum joyda qoldirib qo‘yishmaydi. Aksincha, maxsus “dafn guruhi” kabi harakat qilib, o‘lgan chumolini ko‘tarib olishadi va indan uzoq, odam gavjumidan xoli joyga olib borishadi. Olimlar bu joylarni shartli ravishda “chumolilar qabristoni” deb ham atashadi.
Bu harakatning sababi juda chuqur ma’noga ega: o‘lik tanadan tarqalishi mumkin bo‘lgan kasalliklarning oldini olish, inni toza va xavfsiz saqlash, butun koloniyani halokatdan asrash.
Nega ular o‘zlarini tozalaydi?
Eng qiziq jihatlardan biri shuki, ko‘mish jarayonida ishtirok etgan chumolilar keyin o‘zlarini yalab, sinchkovlik bilan tozalaydi. Nega?
Sababi, o‘lgan chumolidan chiqqan hid (feromon) ko‘mishda qatnashgan chumolilarga ham yopishib qolishi mumkin. Agar bu hid qolib ketsa, boshqa chumolilar ularni ham o‘lgan deb o‘ylab, yana “ko‘mish” xavfi paydo bo‘ladi.
Shuning uchun chumolilar: o‘z tanasini tozalaydi, hid qoldiqlaridan xalos bo‘ladi,
jamoaga sog‘-salomat qaytib kiradi.
Ilm va ibrat
Olimlar bu holatni ijtimoiy hasharotlarning eng yuqori darajadagi tashkilotchiligi deb baholashadi. Aqli yo‘q, tili yo‘q deb o‘ylangan mayda jonzotlarda: jamoat manfaati, sanitariya qoidalari, o‘limni boshqarish tizimi naqadar mukammal ekanini ko‘rish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, chumolilar hayoti bizga shuni o‘rgatadiki, tabiyatda hech narsa bejiz yaratilmagan. Eng kichik maxluqot ham jamoa xavfsizligi, tozalik va tartib uchun o‘z “qonunlari”ga ega. Bu esa insonni tafakkurga chorlaydi:
Aql berilgan inson tabiatdan ibrat olishni bilsa, unda jamiyat ham sog‘lom bo‘ladi.
Ma’lumotlar asosida N. Berdiyeva tayyorladi
