​HIDOYAT IMOMI
Muallif: Админ
Sana: 14.09.2020
208

Bu tabarruk zaminni dovrug’ini dunyoga tarqalishida ulkan hissa qo’shgan, shu yurtda tug’ilib usgan, shu erda o’qigan va ahli sunna val jamo’aning “Hidoyat imomi” unvoniga sazovor bo’lgan aqida ilmi imomi imom Moturudiy rahmatullohi alayh bo’ladilar.

Bu kishining to’liq ismlari Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturudiydir. Ba’zi tarixchilar: “Imom Abu Mansur Moturudiyning nasablari mashhur sahoba Abu Ayyu Ansoriy roziyallohu anhuga borib taqaladi” deyishadi. Shuning uchun ba’zi muhaqqiq ulamolar imom Abu Mansur Moturudiyni zikr qilganlarida “Ansoriy” nisbatini ham qo’shib qo’yadilar. Imom Abu Mansur Moturudiyning hayotlarini o’rgangan tarixchilar u kishining tug’ilgan yillarini aniqlash imkonini topmagan bo’lsalarda, ba’zi ma’lumotlarni solishtirib, “U kishi uchinchi hijriy asrning oxirgi choragida dunyoga kelganlar” deyishadi. Ya’ni, hijriy hisobda 260 yillarga to’g’ri keladi. Tarixchilar Imom Abu Mansur Moturudiy rahmatullohi alayhning hijriy 333 sanada vafot etganliklariga ittifoq qilishgan. U zoto’zlarining ona shaharlari Samarqandga dafn qilinganlar.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek Samarqand dunyoning ilmga kon mashhur shaharlari bo’lgani uchun undan juda ko’plab allomalar etishib chiqqani hammaga ma’lum va mashhur. Mazkur imtiyozlar Imom Abu Mansur Moturudiy rahmatullohi alayhning ulug’ alloma bo’lib etishishlariga katta omilbo’lganida hech shubha yo’q. Alloh taoloning inoyati ila u kishi o’z zamonasining ahli sunna val jamoa e’tiqodidagi zabardast hanafiy ulamolaridan ilm oldilar. Jumladan, u kishining ustozlaridan Abu Nasr Iyoziy – bu kishi ilmda, parhezkorlikda va boshqa axloqiy sifatlarda tengi bo’lmagan kishi bo’lgan. Bu kishining Abu Mansur Moturudiyga tengdosh yana qirqtaolim shigirdi bo’lgan.Abu Bakr Ahmad Juzjoniy – bu kishi usul va furu’ ilmlarida o’z zamonasining tengi yo’q olimlaridan bo’lgan. Muhammad ibn Muqotil Roziy va Nusayr ibn Yaxyo Balxiy – bu zotlar tafsir, hadis va kalom ilmilarida tengi yo’q ustozlardan bo’lgan. Imom Abu Mansur Moturudiyning ustozlari tarixi o’rgangan muarrixlar, imom Abu Hanifaning shogirdlari imom Abu Yusuf va imom Muhammadga etib boradi deydilar.

Imom Abu Mansur Moturudiy islom olamida turli o’zgarishlar avj olib turgan xususan, har xil aqidaviy firqalar, tofalar ko’payib, bir birlari bilan tortishib yurgan paytda yashab ijod qilgan. O’sha vaqtdagi buzg’unchi firqalar aqiyda bobida sochayotgan zaharlardan paydo bo’lgan aqidaviy darslarni davolashga harakat qilganlar. Dushmanlarning kirdikorlarini fosh qilib, Ahli sunna val jamoa mazhabining haqiqatlarini ochiq-oydin ko’rsatib berdilar.

Imom Abu Mansur Moturudiy Mavorounnahrda ahli sunnaning shayxi bo’lish darajasida erishganlar. U kishi kezi kelganda aqlga kezi kelganda naqlga o’z haqini berib, mu’tadil yo’ldan og’ishmay borganlar. Mavorounnahda odamlar barcha turdagi ilmiy masalalarda u kishiga murojaat qilishgan, aqoid, usul fiqh, fiqh va boshqa diniy ilmlar bo’yichau kishidan ta’lim olganlar. U kishi usul bo’yicha “Kitabul jadal” va fiqhda “Ma’oxizush shar’iyya”ni ta’lif qilganlaridan keyin imom Moturudiyning shuhratlari yana ham ortib ketadi va Xuroson ahlining mazhab sohibiga aylanadilar. Bundan tashqari imom Moturudiy tafsir borasida ham ulkan kitob yozganlar va uni “Ta’viylotu ahlis- sunna” deb ataganlar. Ilmi kalomga oid “Kitabut tavhid”ni yozadilar va bu kitobda ma’rifat va uni hosil qilish vositalari haqida bahs yuritiladi. Bundan tashqari ushbu kitobda Alloh taoloning sifatlari, Allohni ko’rish masalasi, Alloh insonga amal va ixtiyor haqini bergani va boshqa dolzarb mavzularda fikr yuritadilar o’z fikrlarini oyat va hadislar bilan quvvatlab boradilar.

Bundan tashqari imom Moturudiy o’zlari yashagan davrda aqida borasida turli buzg’unchiliklari bilan tanilgan mu’tazilalar, qarmatiylar kabi oqimlarning kirdikorlaini fosh qiluvchi ularga kuchlik raddiya bo’luvchi kitoblar ta’lif qilganlar va islom olamini katta fitnalardan saqlab qolishda ulkan jasorat ko’rsatganlar.

Manbaalar asosida tayyorlandi.

O’. Mahmudov

Xoja Buxoriy islom bilim yurti o’qituvchisi

Админ